Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dna moczanowa – wielodyscyplinarny problem diagnostyczny i terapeutyczny

Artykuł | 20 lipca 2018 | NR 5
302

Dna moczanowa jest chorobą powiązaną z zaburzeniami metabolicznymi jak np. otyłość czy zaburzenia lipidowe,  na  rozwój tej choroby wpływają nawyki żywieniowe, mała aktywność fizyczna, ale też niektóre leki. W obecnych czasach coraz więcej osób choruje na dnę moczanową szczególnie w krajach rozwiniętych i mimo wielowiekowej wręcz wiedzy na jej temat nadal stanowi istotny problem diagnostyczny i terapeutyczny. Przebieg choroby od lokalnego zapalenia wywołanego krystalizacją moczanu jednosodowego w tkankach, do przewlekłej choroby mogącej wpływać również na stan narządów wymusza konieczność poszerzania wiedzy na jej temat i poszukiwania skutecznych metod leczenia. Niniejszy artykuł jest próbą omówienia najważniejszych elementów diagnostyki i terapii w dnie moczanowej. 

Kwas moczowy jest w organizmie ludzkim końcowym etapem rozkładu zasad purynowych wydalanym następnie w ok. 70% przez nerki, gdzie podlega również wychwytowi zwrotnemu, a w 30% 
z krążeniem wrotnym i drogą jelitową. Przemiany prowadzące do powstania kwasu moczowego katalizują enzymy: dehydrogenaza ksantynowa i oksydaza ksantynowa. W organizmie ludzkim brakuje enzymu przekształcającego kwas moczowy w rozpuszczalną allantoinę, czyli enzymu o nazwie urykaza [1].

Dna pierwotna jest spowodowana genetycznymi defektami wpływającymi na syntezę kwasu moczowego (np. niedobór fosforybozylotransferazy hipoksantynoguaninowej, zespół Lescha-Nyhana, zespół Kelleya-Seegmillera), jak też zaburzenia reabsorpcji oraz wydalanie kwasu moczowego na poziomie nerek [1]. Dna pierwotna jest jednak znacznie rzadziej rozpoznawana niż dna wtórna.

Dna moczanowa wtórna jest chorobą stosunkowo często rozpoznawaną i stanowi problem epidemiologiczny szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych, w których równocześnie stale zwiększa się liczba osób otyłych, chorych na cukrzycę oraz osób ze zwiększonym stężeniem kwasu moczowego w surowicy (czyli hiperurykemią). Otyłość, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, cukrzyca i właśnie hiperurykemia są elementami tzw. zespołu metabolicznego. Zespół ten jest częstym problemem wśród populacji europejskiej i w Stanach Zjednoczonych. Częstość występowania dny moczanowej w Polsce szacuje się na 380–760 tys. osób [2], statystycznie częściej chorują mężczyźni od 40. do 60. roku życia, zaś częstość zachorowań wśród kobiet rośnie po 60. roku życia [3]. W literaturze podaje się, że dna moczanowa jest najczęstszą przyczyną zapalenia stawu/stawów u mężczyzn po 40. roku życia [4]. 

Istotą choroby nie jest samo zwiększenie w surowicy stężenia kwasu moczowego powyżej normy, czyli 6,5 mg/dl, ale wytrącanie złogów kryształów w tkankach, co wywołuje lokalnie odczyn zapalny, objawy zapalenia, takie jak obrzęk, ból, zaczerwienienie czy zwiększone ucieplenie zajętego stawu. Najczęściej objawy dotyczą stawu śródstopno-paliczkowego pierwszego – MTP 1 (dawniej opisywane jako podagra), ale mogą dotyczyć każdego stawu. Złogi kwasu moczowego mogą odkładać się w tkankach i narządach w postaci guzków, tzw. tophi. Krystalizacja może zachodzić nie tylko w warunkach zwiększenia stężenia kwasu moczowego, ale również przy jego prawidłowym stężeniu, a sprzyja temu szczególnie niedokrwienie tkanek. Krystalizacji i atakowi dny moczanowej sprzyjają – poza niedokrwieniem – sytuacje, takie jak operacja, odwodnienie, gorączka, alkoholizm, starszy wiek chorych i inne choroby metaboliczne, a także zaburzenia endokrynologiczne (cukrzyca, niedoczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc) i powinno się je uwzględnić w przypadku chorych z rozpoznaną już dną moczanową i hiperurykemią. Szereg leków przez swój mechanizm działania szczególnie na nerkowe wydalanie kwasu moczowego może zwiększać jego stężenie w surowicy i stać się przyczyną rozwoju dny moczanowej de novo i ataku wcześniej rozpoznanej choroby. Leki/grupy leków, które najczęściej zwiększają stężenie KM, zostały przedstawione w tabeli 1.

Tab. 1. Wybrane leki i środki/związki zwiększające stężenie kwasu moczowego

Moczopędne

  • tiazydy, np. hydrochlorotiazyd
  • pętlowe, np. furosemid

Inhibitory kalcyneuryny: cyklosporyna, takrolimus 
Przeciwgruźlicze:  

  • etambutol 
  • pirazynamid

Niskie dawki kwasu acetylosalicylowego
Beta-adrenolityki – zmienny wpływ 
Środki kontrastowe
Alkohol 
Ołów/ołowica

 

U kobiet po 60. roku życia stosowanie leków, szczególnie z powodu chorób układu krążenia, takich jak leki moczopędne (pętlowe i tiazydy), uważa się za główną przyczynę rozwoju dny moczanowej [5, 6]. Szczególną sytuacją mogącą zagrażać życiu chorego i powiązaną z gwałtownym zwiększeniem stężenia kwasu moczowego jest zespół rozpadu guza u chorych leczonych z powodu nowotworów, szczególnie układu krwiotwórczego, gdy dochodzi do gwałtownego rozpadu komórek i szybkiego rozkładu substratu do produkcji kwasu moczowego, czyli zasad purynowych. 

Dna moczanowa może przebiegać jako napady zapalenia stawu, przedzielone okresami międzynapadowymi, ale również może przejść w stan przewlekłego dnawego zapalenia stawów. W tej ostatniej sytuacji klinicznej dochodzi do stopniowej destrukcji stawów, krystalizacji moczanu sodu w tkankach otaczających staw, a zmiany te są widziane na klasycznych zdjęciach radiologicznych (zdj. 1 i 3), co świadczy wówczas o ich zaawansowaniu i przewlekłości (zdj. 2). 

Wysztancowane geody w wielu stawach rąk, przy zarysie podstawy paliczka bliższego palca II ręki lewej od strony promieniowej Do krystalizacji kryształów kwasu moczowego może dochodzić w różnych tkankach czy narządach, w tym w nerkach. Około 10% chorych z dną ma kamienie złożone z tych kryształów, mogą one również odkładać się w tkance śródmiąższowej nerek. 

Dna moczanowa i sama hiperurykemia mogą występować częściej u chorych z cukrzycą typu 2 i łuszczycą skóry. W tym drugim przypadku wystąpienie hiperurykemii wiązane jest z nadmiernym rozpadem keratynocytów [8]. 

Kryteria rozpoznania dny moczanowej

Kryteria rozpoznania dny moczanowej były modyfikowane w ciągu kolejnych lat, a ostatnio w 2015 r. przedstawione wspólnie przez Amerykańskie Towarzystwo Reumatologiczne (ang. American Collegue of Rheumatology – ACR) oraz Europejską Ligę do Walki z Reumatyzmem (ang. European Ligue Against Rheumatism – EULAR) i zostały opisane w tabeli 2 [9]. 

Zgodnie z przedstawionymi przez ACR/EULAR kryteriami uznano, że stwierdzenie typowego ataku dny, czyli zapalenie stawu (szczególnie MTP-1) i potwierdzenie obecności kryształów kwasu moczowego pozwala już na rozpoznanie dny moczanowej bez analizy dodatkowych elementów rozpoznania. W przypadku gdy niemożliwe jest potwierdzenie obecności kryształów, np. w płynie stawowym czy guzkach, grupa ekspertów zaproponowała punktację za poszczególne elementy, jak przedstawiono poniżej (Tab. 2), a uzyskanie 8 lub więcej punktów pozwala na rozpoznanie dny moczanowej. Na stronie: //goutclassificationcalculator.auckland.ac.nz/ można korzystać z „kalkulatora” ułatwiającego w gabinecie lekarskim szybkie podsumowanie i ustalenie rozpoznania.

Nadal złotym standardem jest wykazanie obecności kryształów kwasu moczowego, które w świetle spolaryzowanym mają ujemną dwójłomność, jednak do nowych kryteriów wprowadzono poza klasycznym zdjęciem radiologicznym również nowe w diagnostyce dny badania obrazowe, takie jak ultrasonografia (USG) oraz tomografia komputerowa podwójnej energii (DECT – dual energy computed tomography) [9]. Ultrasonografia jest obecnie badaniem stosunkowo łatwo dostępnym i tanim, jednak ocena obecności złogów kryształów wymaga niewątpliwie doświadczenia osoby wykonującej badanie. Lokalizacja złogów może pozwalać na różnicowanie dny moczanowej, ponieważ występowanie złogów w tkankach okołostawowych i charakterystyczny podwójny kontur wokół ścięgna i chrząstki odpowiadają dnie moczanowej, zaś w przypadku złogów kryształów dwuwodnego fosforanu wapnia (CPDD- Calcium Pyrophosphate Deposition Disease; dawniej chondrokalcynoza) lokalizują się one typowo w chrząstkach (np. trójkątnej) i łąkotkach [10]. 

Tomografia komputerowa podwójnej energii jest techniką obrazowania ujawniającą wszystkie uwapnione złogi i początkowo metodę tę wprowadzano do oceny zmian miażdżycowych naczyń [11].
Rozpoznanie dny moczanowej powinno wiązać się z ustaleniem przyczyn jej wystąpienia i w pierwszej kolejności modyfikacji czynników sprzyjających atakom choroby. W oddziałach zabiegowych częstą przyczyną wystąpienia ataku dny jest odwodnienie, a dodatkowo sam stres operacyjny może wywołać atak dny. Paradoksalnie sytuacja ta może uniemożliwić właściwą rehabilitację po przeprowadzonym zabiegu operacyjnym, gdy chory nie może być właściwie uruchomiony, bo nie ma możliwości stanąć z powodu zapalenia stawu śródstopia wywołanego napadem dny.

Zasady leczenia

Należy oddzielić leczenie dny w okresie międzynapadowym związane z redukcją stężenia kwasu moczowego w surowicy od leczenia chorego w okresie napadu, którego celem jest opanowanie objawów, szczególnie bólu oraz zapalenia. 

Właściwa dieta i zmiana trybu życia może okazać się dla chorego najlepszą metodą terapii. Dieta polega na ograniczeniu pokarmów bogatych w puryny, jak np. szynka, drób, cielęcina, wieprzowina, wołowina, jagnięcina, podroby, niektóre ryby, np. łosoś, dorsz, makrela, pstrąg, karp, śledź, warzywa: groszek zielony, kalafior, brokuły, brukselka, papryka, por, szpinak, grzyby: borowiki, pieczarki [12]. Chory powinien unikać ostrych przypraw oraz przede wszystkim ograniczyć, a w niektórych przypadkach wyeliminować alkohol z diety. Korzystne okazały się wiśnie, które m.in. dzięki zawartości takich związków, jak antocyjany mają właściwości zmniejszania stężenia kwasu moczowego w surowicy [13]. 

U chorych otyłych istotna jest rozmowa z dietetykiem i pomoc w redukcji masy ciała. 

Kontrolę stężenia kwasu moczowego uzyskuje się, stosując przede wszystkim inhibitory oksydazy ksantynowej, takie jak allopurinol i febuksostat. Leczenie allopurinolem powinno zaczynać się od mniejszej dawki, ale powinno się ją zwiększać do skutecznie obniżającej stężenie w surowicy kwasu moczowego dawki – lek jest zarejestrowany do dawki maksymalnej  900 mg, przeciętnie stosuje się 200–300 mg dziennie [14, 15]. W przypadku tego najczęściej stosowanego leku do redukcji stężenia kwasu moczowego należy uwzględnić, że jest on przeciwwskazany w niewydolności nerek przy klirensie równym lub poniżej 30 ml/min zaś przy obniżeniu klirensu poniżej 60 ml/min dawka powinna być odpowiednio modyfikowana (zredukowana). Febuksostat jest niepurynowym analogiem oksydazy ksantynowej, w umiarkowanej niewydolności nerek nie wymaga redukcji dawki, przeciętnie stosowane są dawki 80–120 mg (obecnie lek jest refundowany we wskazaniu – umiarkowana niewydolność nerek). Rozpoczęcie leczenia inhibitorami oksydazy może samo być przyczyną ataku dny moczanowej i należy uprzedzić chorego oraz uwzględnić profilaktykę w celu opanowania ewentualnego napadu. 

Tab. 2. Kryteria rozpoznania dny moczanowej na podstawie [9]

Kryteria Kategorie Punktacja
A. Zajęcie stawów skokowy/śródstopie 1
MTP 1 2
B. Charakterystyka 
napadu/napadów
jeden 1
dwa 2
trzy 3
C. Przebieg napadu/ów jeden typowy 1
nawrotowe 2
D. Guzki dnawe obecne 4
E. Stężenie kwasu 
moczowego
6 do < 8 mg/dl 2
8 do < 10 mg/dl 3
= lub > 10 mg/dl 4
F. Ultrasonografia 
(USG) lub DECT (ang. dual energy computed 
tomography) pozytywne
obecne KKM 4
G. Rentgenogram 
(RTG) typowe zmiany 
nadżerkowe dla dny
  4
  maks. 23

 

Sytuacja taka może mieć miejsce na początku leczenia [14, 15].

Stosuje się też leki zwiększające wydalanie kwasu moczowego, np. benzbromaron czy probenecyd, w Polsce jednak nie są to leki dostępne. Przed ich zastosowaniem wskazane jest ustalenie dobowego wydalania kwasu moczowego z moczem, ponieważ leki urykozuryczne nie powinny być stosowane, gdy wydalanie już jest zwiększone. Należy też uwzględnić ryzyko rozwoju kamicy nerkowej.

Do leków zwiększających wydalanie kwasu moczowego należą również leki stosowane z powodu innych wskazań, takie jak losartan potasu stosowany w leczeniu nadciśnienia tętniczego oraz fenofibrat i atorwastatyna – leki stosowane w leczeniu zaburzeń lipidowych. Wiedza ta pozwala korzystniej dobrać leki w przypadku współistnienia innych chorób.

Napad dny moczanowej najlepiej przerywać niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi i przeciwbólowymi, takimi jak np. ibuprom, naproksen czy diklofenak lub kolchicyną w razie ich nieskuteczności lub niemożności przyjmowania (np. w przypadku czynnej choroby wrzodowej). Obecnie zaleca się dawki kolchicyny do 2 mg na dobę przez kolejne 2–3 dni. W przypadku częstych nawrotów napadów proponuje się przewlekłe przyjmowanie kolchicyny w dawkach 0,5–1 mg dziennie [8, 9, 14, 15]. 

W niektórych sytuacjach ostrego napadu można rozważyć na krótko glikokorytosteroidy dostawowo czy doustnie, jeśli nie ma przeciwwskazań. 

Leczenie przewlekłego dnawego zapalenia stawów poza kolchicyną może wymagać zastosowania metotreksatu. W niektórych krajach stosuje się leki biologiczne, przede wszystkim inhibitory interleukiny 1 (anakinra, kanakinumab) – leczenie to jest w Polsce niedostępne. Trwają prace badawcze nad innymi lekami biologicznymi w dnie moczanowej, np. inhibitorem fosfodiesterazy 4 (PDE4) apremilastem i tranilastem – lekiem wcześniej stosowanym w leczeniu miejscowym łuszczycy skóry – również o działaniu urykozurycznym i przeciwzapalnym [16, 17].

Sytuacja z nagłym zwiększeniem stężenia kwasu moczowego, czyli zespół rozpadu guza (ang. tumor lysis syndrome – TLS) może wymagać, poza intensywnym nawodnieniem i kontrolą jonów (Na, K, Ca), również podania leków mogących spowodować bardzo szybkie zmniejszenie stężenia kwasu moczowego w surowicy przez np. przeprowadzenie go w rozpuszczalną formę – są to rasburykaza (rekombinowana oksydaza ksantynowa; Fasturtec, Elitek) i peglotykaza (rekombinowany enzym – urykaza) [17]. W trakcie leczenia tymi lekami mogą wystąpić reakcje anafilaktyczne. Leczenie TLS prowadzą z reguły hematolodzy w przypadku wystąpienia tej sytuacji kliniczne...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydaia czasopisma "Praktyczna Ortopedia i Traumatologia"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy