Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zastosowanie autologicznej surowicy kondycjonowanej w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów i innych schorzeń narządu ruchu

Artykuł | 23 lipca 2018 | NR 1
244

Choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS) to olbrzymi problem społeczny i ekonomiczny. Obecne szerokie zainteresowanie medycyną regeneracyjną oraz inżynierią tkankową zbliża do poznania dokładnej etiologii i patomechanizmu zmian zwyrodnieniowych. Oprócz czynników biomechanicznych, które odgrywają kluczową rolę w procesie inicjacji zmian degeneracyjnych, dochodzi także do aktywacji czynników biologicznych. W ChZS udowodniono występowanie dużego stężenia cytokin prozapalnych [interleukina-1β (IL-1β), interleukina-6 (IL-6), interleukina-17 (IL-17), interleukina-18 (IL-18), czynnik martwicy guza alfa (ang. tumor necrosis factor alpha – TNF-α)]. 

Synteza antagonisty receptora IL-1 (IL-1 Ra), który jest naturalnie występującym inhibitorem IL-1, może ograniczyć jej wewnątrzstawową aktywność i kontrolować proces chorobowy. Jednak miejscowe stężenie IL-1 Ra jest zbyt małe w chorobach degeneracyjnych, aby zahamować destrukcję tkanek. Zastosowanie autologicznej surowicy kondycjonowanej bogatej w cytokiny przeciwzapalne – Orthokine® wzmacnia integralność chrząstki stawowej poprzez zmniejszenie aktywności prozapalnej IL-1. Dodatkowo wykazano znaczny wzrost stężenia czynników wzrostu podczas kondycjonowania z wykorzystaniem Orthokine®, które stymulują procesy naprawcze i regeneracyjne tkanek poprzez migrację komórek do miejsca uszkodzenia, ich namnażanie i różnicowanie oraz tworzenie nowych naczyń krwionośnych. Podjęto próby zastosowania autologicznej surowicy w leczeniu uszkodzeń więzadeł, mięśni oraz w zespołach korzeniowych kręgosłupa lędźwiowego. 

Wstęp

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest wiodącą przyczyną inwalidztwa osób dorosłych zamieszkujących kraje rozwijające się. Wyniki badań przeprowadzonych w latach 90. XX w. w Stanach Zjednoczonych NHANES I–III (ang. National Health and Nutrition Examination Survey) wskazują, że ok. 21 mln osób (12,1%) > 25. r.ż. prezentowało objawy charakterystyczne dla ChZS. Liczba ta wzrosła do 27 mln w roku 2005. Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych w roku 2020 ok. 18,2% populacji będzie chorowało na ChZS [1, 2]. Podobną częstość występowania ChZS potwierdziły badania przeprowadzone w populacji norweskiej, w których badacze stwierdzili obecność klinicznych lub radiologicznych objawów ChZS u ok. 12,8% populacji osób po 25. r.ż. [3].

Wyniki badań epidemiologicznych przeprowadzonych w Polsce przez GUS w 1996 r. wskazują, że ok. 17% populacji osób dorosłych cierpi na przewlekłą chorobę stawów [4].

Choroba zwyrodnieniowa stawów dominuje u kobiet, a jej częstość wzrasta z wiekiem. W populacji ludności amerykańskiej występuje u ok. 4,2% mężczyzn i 9,0% kobiet w wieku 25 lat i wzrasta odpowiednio do 17% i 30% u osób po 60. r.ż. [2].

Choroba zwyrodnieniowa stawów to także olbrzymi problem społeczny i ekonomiczny. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization – WHO) z 2001 r. jest ona szóstą co do częstości 
przyczyną utraty lat życia spowodowanej niepełnosprawnością (ang. years lost due to disability/years lived with disability – YLDs) [5]. Ponad 60% pacjentów z ChZS zgłasza ograniczenie aktywności fizycznej, potrzebę korzystania z pomocy osób trzecich, zaburzenia snu, zaburzenia nastroju, problemy psychologiczne i psychospołeczne [6, 7]. Staw kolanowy jest jedną z najczęstszych lokalizacji choroby zwyrodnieniowej stawów. Badania populacyjne wykazały, że jej kliniczne i radiologiczne cechy stwierdza się u ok. 4,9% osób dorosłych po 25. r.ż., 12,1% w grupie wiekowej powyżej 60. r.ż. i ich natężenie wzrasta do 32,8% u osób powyżej 75. r.ż. [8–10].

Przyczyny powstawania choroby zwyrodnieniowej, będące przedmiotem ciągłych badań, nie zostały dotychczas jednoznacznie poznane. Jest to choroba o etiologii wieloczynnikowej, do wystąpienia której predysponować 
mogą uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne, oddziałujące na staw w sposób lokalny lub ogólnoustrojowy [11]. Zalicza się do nich czynniki genetyczne, mechaniczne, zmiany związane z wiekiem oraz czynniki zapalne [12–14].

Prowadzone na dużą skalę badania genetyczne dotyczące patogenezy ChZS nie określają jednoznacznie i precyzyjnie genów odpowiedzialnych za jej rozwój [15–18]. Ich wyniki wskazują jednak, że uwarunkowania genetyczne mogą odpowiadać za rozwój choroby zwyrodnieniowej kolana w ok. 40% i w ok. 60% w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawu biodrowego [18–20].

Na rozwój ChZS wpływ ma przewlekłe i nadmierne ich przeciążanie i urazy, jak również czynniki biomechaniczne oddziałujące na właściwości czynnościowe stawu, takie jak jego zborność, ruchomość, stabilność czy siła mięśni okołostawowych [21–26]. Badania molekularne wykazały, że obciążanie chrząstki stawowej, ciągłe lub przerywane, przekraczające zakres wartości fizjologicznych powoduje zaburzenie homeostazy macierzy zewnątrzkomórkowej przez chondrocyty.

Następstwem tego procesu jest zmniejszenie produkcji kolagenu typu II oraz agrekanów z jednoczesnym wzrostem produkcji czynników apoptotycznych [27–30]. Wiele badań wskazuje również wpływ zaburzeń balansu nerwowo-mięśniowego na rozwój ChZS, a osłabienie mięśni może być nie tylko następstwem choroby zwyrodnieniowej stawu, ale także czynnikiem ryzyka jej powstawania [31–33].

Wykazano również, że wraz z wiekiem zaburzeniu ulega homeostaza chrząstki stawowej. Nasilenie procesów katabolicznych chondrocytów, zmniejszenie ich liczby oraz potencjału regeneracyjnego, wynikające z ograniczonej podaży czynników wzrostu [IGF1, TGF-β, BMP-2 (ang. bone morphogenetic protein)], powoduje pogorszenie właściwości mechanicznych chrząstki [30, 34].

Najnowsze badania z zakresu diagnostyki immunologicznej podkreślają również rolę przewlekłego procesu zapalnego w rozwoju ChZS. Stwierdzono obecność w płynie stawowym i w tkankach okołostawowych mediatorów zapalenia, takich jak: IL-1β, IL-6, IL-17, IL-18, TNF-α, tlenek azotu (NO), prostaglandyna E-2 (PGE-2). Ich stężenia są mniejsze niż w przypadku przewlekłych chorób zapalnych stawów [reumatoidalnego zapalania stawów (RZS), zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa (ZZSK)], natomiast przekraczają stężenia fizjologiczne [12, 21, 30, 35]. W ostatnich latach podnosi się również istotną rolę białek z grupy adipocytokin w rozwoju ChZS. Powodują one reakcje kataboliczne i prozapalne, nasilając wydzielanie IL-6 oraz enzymów z grupy mataloproteinaz. Notuje się istotne zwiększenie ich stężenia w płynie stawowym pacjentów z ChZS oraz RZS [36–38].

Leczenie

Celem leczenia choroby zwyrodnieniowej stawu kolanowego (ChZSK) jest przede wszystkim zniesienie bólu i sztywności stawu kolanowego z jednoczesnym zwiększeniem jego ruchomości. Istotne jest również ograniczenie niepełnosprawności oraz poprawa jakości życia pacjentów z ChZSK. W literaturze opisywanych jest ponad 50 różnych sposobów leczenia nieoperacyjnego i operacyjnego. 

W 2008 r. grupa ekspertów OARSI (ang. Osteoarthritis Research Society International) przy współpracy z ICRS (ang. International Cartilage Repair Society) ustaliła obecnie obowiązujące rekomendacje dotyczące leczenia ChZSK [39–41], które zostały zaktualizowane w 2014 r. Rodzaj leczenia ChZSK zależy od stopnia nasilenia destrukcji stawowych, dolegliwości bólowych, stopnia niepełnosprawności chorych oraz od indywidualnych oczekiwań pacjenta. Optymalnym postępowaniem jest połączenie fizjoterapii, farmakoterapii i leczenia operacyjnego.

W pierwszym etapie leczenie skierowane powinno być przede wszystkim na redukcję czynników ryzyka prowadzących do rozwoju i postępu choroby zwyrodnieniowej kolana. W tym celu istotna jest edukacja pacjenta, informowanie o naturalnym przebiegu choroby, zmiana stylu życia, zmniejszenie masy ciała, wprowadzenie ćwiczeń fizycznych zwiększających siłę mięśni i zakres ruchu stawu kolanowego. W przypadku silnych dolegliwości bólowych i zaburzenia stabilności stawu konieczne jest stosowanie pomocy ortopedycznych, jak kule czy laski oraz ortezy stawu kolanowego, które redukują dolegliwości bólowe, poprawiają stabilność oraz zmniejszają ryzyko upadków. Leczenie farmakologiczne z zastosowaniem paracetamolu, niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) i opioidów pozwala kontrolować ból, jednak nie wpływa na przebieg choroby. Wyniki wielu badań zastosowania środków zawierających glukozaminę lub siarczan chondroityny przedstawiają znaczące zmniejszenie dolegliwości bólowych, sztywność stawu oraz poprawę funkcji stawu kolanowego. Niektóre z badań sugerują także ich możliwe działanie chondroprotekcyjne. Inne badania nie potwierdzają skuteczności ich działania. Generalnie glukozamina i chondroityna są dobrze tolerowane, rzadko powodują niewielkie działania uboczne, szczególnie pod postacią zaburzeń żołądkowo-jelitowych.

Dostawowe iniekcje leków sterydowych powodują zmniejszenie dolegliwości bólowych do 4 tygodni od ich zastosowania. Nie ma natomiast rekomendacji do ich stosowania przewlekłego [41]. Preparaty kwasu hialuronowego w postaci wstrzyknięć dostawowych mogą być rozważane u pacjentów, u których nie uzyskano dobrej odpowiedzi po leczeniu rehabilitacyjnym i farmakologicznym. Kwas hialuronowy zapewnia szybkie działanie przeciwbólowe, które utrzymuje się zwykle 14–26 tygodni. Jednakże ostatnie badania przedstawiają sprzeczne wyniki dotyczące jego skuteczności i kwestionują długoterminową efektywność tej terapii na zmianę progresji choroby. Pacjenci, u których w obrazie radiologicznym stwierdzono duże zmiany destrukcyjno-wytwórcze, a leczenie nieoperacyjne nie przyniosło skutku przeciwbólowego, powinni zostać poddani operacyjnym metodom leczenia.

W 2008 r. grupa ekspertów OARSI (ang. Osteoarthritis Research Society International) przy współpracy z ICRS (ang. International Cartilage Repair Society) ustaliła obecnie obowiązujące rekomendacje dotyczące leczenia ChZSK [39–41], które zostały zaktualizowane w 2014 r.

Standardowo stosowane strategie lecznicze ChZSK nie uwzględniają niejednokrotnie leżącej u podstawy patogenezy jej powstawania. Wielu powszechnie praktykowanym, a kontrowersyjnym sposobom nieoperacyjnego leczenia brakuje odpowiednich badań potwierdzających ich skuteczność.

Potrzeba wprowadzenia nowych terapii, których skuteczność będzie potwierdzona przez medycynę opartą na faktach (ang. evidence-based medicine – EBM), stymuluje ciągłe poszukiwanie alternatywnych leków mających wpływ na przebieg i progresję choroby.

Podstawy biologiczne zmian zwyrodnieniowych

Oprócz czynników biomechanicznych, które odgrywają kluczową rolę w procesie inicjacji zmian zwyrodnieniowych, dochodzi także do uruchomienia całej kaskady i aktywacji czynników biologicznych, odpowiedzialnych za patogenezę zmian zwyrodnieniowych. W przebiegu choroby dochodzi do uszkodzenia poszczególnych warstw chrząstki szklistej, degradacji kolagenu, uwolnieniu proteoglikanów do płynu stawowego. Chrząstka staje się mniej elastyczna i podatna na uszkodzenia mechaniczne. Kolejnym etapem jest reakcja komórek synowialnych i chondrocytów, które produkują cytokiny prozapalne, w szczególności IL-1 i TNF-α [42, 43]. Te z kolei pobudzają procesy kataboliczne i redukują syntezę kolagenu, prowadząc do destrukcji chrząstki stawowej. Interleukina-1 oraz TNF-α stymulują produkcję kolejnych cytokin prozapalnych, takich jak IL-6, IL-8 oraz prowadzą do syntezy tlenku azotu i prostaglandyny E2. Powstałe mediatory pobudzają degenerację chrząstki przez zahamowanie syntezy proteoglikanów i kolagenu z jednoczesną aktywacją metaloproteinaz (ang. matrix metalloproteinases – MMPs) [42, 44, 45]. W błonie maziowej oraz w płynie stawowym u pacjentów z ChZS występują także w dużym stężeniu cytokiny przeciwzapalne, takie jak IL-4, IL-10, IL-13 ograniczające działanie IL-1, TNF-α i MMPs oraz zwiększają syntezę IL-1 Ra [42]. Ten ostatni jest naturalnie występującym inhibitorem IL-1 i potencjalnie może ograniczyć jej wewnątrzstawową aktywność i przez to kontrolować proces chorobowy. Jednak miejscowe stężenie IL-1 Ra jest zbyt małe w chorobach degeneracyjnych, aby zahamować destrukcję tkanek. Wyniki publikowanych badań potwierdzają, że zwiększenie stężenia IL-1 Ra 10–1000 razy powyżej stężenia IL-1 jest wymagane, aby całkowicie zablokować dostępne receptory IL-1 [46–48]. Badania przeprowadzane na zwierzętach potwierdziły skuteczność dostawowego podawania IL-1 Ra.

Autologiczna kondycjonowana surowica 

Meijer i wsp. przedstawili sposób wytwarzania autologicznej kondycjonowanej surowicy (ang. autologous conditioned serum – ACS), bogatej w cytokiny przeciwzapalne – Orthokine® (Orthogen, Dusseldorf, Germany) [49]. Proces polega na pobraniu 50–60 ml krwi żylnej do 10 ml strzykawek z systemem EOT® II. Strzykawki te zawierają specjalnie przygotowane sterylne szklane kulki. Następnie strzykawki z pobraną krwią są inkubowane przez 6–9 godzin w temperaturze 37°C. W czasie inkubacji, podczas kontaktu krwi ze specjalnie przygotowaną apirogenną powierzchnią szklaną, dochodzi do gwałtownego nasilenia syntezy IL-1 Ra, IL-4, IL-10 oraz czynników wzrostu: insulinopodobnego czynnika wzrostu (ang. insulin-like growth factor – IGF), płytkopochodnego czynnika wzrostu (ang. platelet-derived growth factor – PDGF), czynnika wzrostu fibroblastów (ang. fibroblast growth factor – FGF), transformującego czynnika wzrostu beta (ang. transforming growth factor beta – TGF-β). Nie obserwowano natomiast zwiększenia stężeń cytokin pozapalnych (IL-1, TNF-α). Następnym krokiem jest odwirowanie próbówek przez 10 minut i oddzielenie surowicy od skrzepu. W ten sposób przygotowane strzykawki z ACS należy przechowywać w temperaturze < –18°C aż do wstrzyknięcia. W przypadku zmian zwyrodnieniowych preferowana częstość podania to 1–2 razy w tygodniu.

Publikowane badania wykazały znaczne zwiększenie stężenia polipeptydowych czynników wzrostu podczas kondycjonowania z wykorzystaniem Orthokine® [50]. Czynniki wzrostu stymulują procesy naprawcze i regeneracyjne tkanek poprzez migrację komórek do miejsca uszkodzenia, ich namnażanie i różnicowanie oraz tworzenie naczyń krwionośnych.

Tab. 1. Zmiana stężeń cytokin przeciwzapalnych w ACS

Zmiana stężeń cytokin przeciwzapalnych w ACS
IL-1a 140 ×
IL-4 2 ×
IL-10 2 ×

Tab. 2. Zmiany stężeń czynników wzrostu w ACS

Zmiany stężeń czynników wzrostu w ACS
PDGF 190 ×
VEGF  8 ×
FGF-b 2 ×
TGF-β  84 ×

VEGF – śródbłonkowy czynnik wzrostu (ang. vascular endothelial growth factor), FGF-b – fibroblastyczny czynnik wzrostu (ang. fibroblast growth factor)

Autologiczna kondycjonowana surowica w leczeniu ChZSK

Przeprowadzono jak dotąd dwa badania kliniczne oceniające skuteczność ACS w ChZSK z użyciem powyżej opisanej metody Orthokine®. W pierwszym z nich autorzy porównywali ACS z iniekcją kwasu hialuronowego (ang. hyaluronic acid – HA) oraz placebo (0,9% NaCl) [51]. Prospektywne badanie z randomizacją z podwójną ślepą próbą trwało 26 tygodni. Do badania zakwalifikowano 376 pacjentów powyżej 30. r.ż., ze zmianami zwyrodnieniowymi II–III stopień wg Kellgrena-Lawrence’a, dolegliwościami bólowymi VAS (ang. visual analogue scale) 50–100 mm. Pacjenci zakwalifikowani do grupy placebo oraz HA otrzymywali iniekcję 1 × na tydzień. Pacjenci zakwalifikowani do leczenia ACS otrzymywali iniekcje 2 × na tydzień przez 3 tygodnie. Obserwacje prowadzono w 7., 13. i 26. tygodniu leczenia. Wyniki oceniano za pomocą subiektywnych skal:

  • bólu – VAS, 
  • jakości życia – WOMAC (ang. Western Ontario and McMaster),
  • jakości życia – SF-8HRQL (ang. short form 8 health-related quality of life),
  • satysfakcji pacjenta – GPA (ang. global patient assessment).

Wyniki badań potwierdziły, że zastosowanie Orthokine® skutkowało największą poprawą jakości życia pacjentów i redukcją dolegliwości bólowych w porównaniu z grupą pacjentów, u których stosowano HA lub placebo. Dolegliwości bólowe pacjentów, u których zastosowano Orthokine®, zmniejszyły się o > 50% w całym okresie obserwacji. Odsetek pacjentów, u których obserwowano poprawę funkcji i jakości życia ocenianego za pomocą skali WOMAC, o minimum 50% był najwyższy spośród ocenianych grup i wynosił w 26. tygodniu obserwacji 57%. Częstość wystąpienia działań niepożądanych była porównywalna w grupie chorych, u których zastosowano Orthokine® i placebo. 

W grupie pacjentów, u których podawano HA, częstość ta była nieznacznie wyższa. Czterech na pięciu pacjentów wymagało aspiracji stawu kolanowego ze wstrzyknięciem leku sterydowego. Powyższe badanie wykazało, że terapia 
z zastosowaniem Orthokine® jest bezpieczną i skuteczną metodą leczniczą dającą długotrwałą subiektywną poprawę. Badanie zostało przeprowadzone u pacjentów ze zmianami zwyrodnieniowymi stawu kolanowego w stopniu średnim według Kellgrena-Lawrence’a, u których dolegliwości w skali VAS były wysokie i wynosiły > 50 mm. Nie można więc tych wyników uogólniać i oczekiwać u wszystkich pacjentów ze zmianami zwyrodnieniowymi stawu kolanowego.

W badaniu Yang i wsp. oceniano skuteczność ACS w leczeniu zmian zwyrodnieniowych stawu kolanowego w porównaniu z placebo (0,9% NaCl) [52]. Do prospektywnego badania z randomizacją z podwójną ślepą próbą zakwalifikowano 167 pacjentów. Autologiczną kondycjonowaną surowicę Orthokine® przygotowywano zgodnie z zaleceniami producenta. Iniekcję ACS lub placebo wykonywano w dniu 0., 3., 7., 10., 14. i 21. Pacjenta obserwowano w 3., 6., 9. i 12. tygodniu po pierwszej iniekcji. Wyniki oceniano za pomocą subiektywnych skal:

  • bólu – VAS,
  • KOOS (ang. Knee Injury and OA Outcome Score),
  • KSCRS (ang. Knee Society Clinical Rating System),
  • jakości życia – WOMAC.

W trakcie prowadzenia badań stwierdzono poprawę funkcji stawu kolanowego i zmniejszenie dolegliwości bólowych u pacjentów leczonych Orthokine®, jak również u tych zakwalifikowanych do grupy placebo. Pacjenci, u których zastosowano ACS, uzyskali istotnie statystycznie lepsze wyniki mierzone za pomocą kwestionariuszy KOOS, KCRS i VAS w całym okresie obserwacji. Poprawa stanu pacjenta mierzona z wykorzystaniem skali WOMAC nie była tak spektakularna jak w poprzednio cytowanym badaniu Baltzer i wsp. [51] i tylko nieznacznie była lepsza w porównaniu do tej uzyskanej w grupie pacjentów placebo w 3. i 12. tygodniu obserwacji. W trakcie badania stwierdzono dwa istotne zdarzenia niepożądane, oba w grupie leczonych Orthokine®. Było to jedno reaktywne zapalenie stawu kolanowego po iniekcji. Drugim powikłaniem było septyczne zapalenie stawu. Po wykonaniu szczegółowej analizy (ang. root cause analysis – RCA) stwierdzono, że do kontaminacji doszło w trakcie procedury podawania preparatu do stawu kolanowego, a nie podczas przygotowywania surowicy. Kliniczna korzyść zastosowania ACS oceniana w powyższym badaniu nie była zbyt duża, nie osiągnięto oczekiwanego celu poprawy jakości życia ocenianej w skali WOMAC o 30%. Uzyskane wyniki dowodzą jednak, że Orthokine® indukuje biologiczną reakcję inną niż placebo, dlatego konieczne są dalsze badania nad 
możliwym chondroprotekcyjnym działaniem tego preparatu.

Próby zastosowania ACS w innych schorzeniach narządu ruchu

Uszkodzenia więzadłowe

Rekonstrukcja więzadła krzyżowego przedniego (ang. anterior cruciate ligament – ACL) jest jednym z najczęściej wykonywanych zabiegów w obrębie stawu kolanowego. Mimo doskonałych podstaw naukowych w zakresie anatomii, biomechaniki oraz rozwoju technik operacyjnych, w dalszym ciągu niepowodzenia zabiegu rekonstrukcji ACL sięgają nawet do 25% [53, 54]. Jedną z przyczyn tego faktu jest pooperacyjne poszerzanie się kanałów w kości piszczelowej i udowej widoczne w badaniach obrazowych. Wpływ poszerzenia się kanałów na wynik i stabilność stawu kolanowego nie jest do końca jasny. U niektórych pacjentów pojawiają się objawy niestabilności stawu, inni natomiast funkcjonują prawidłowo bez odczucia niestabilności stawu. Poszerzenie się kanałów kostnych może natomiast znacznie komplikować zabieg rewizyjny, a niejednokrotnie zmusza operatora do leczenia dwuetapowego. W pierwszej kolejności stosuje się wypełnienia kanałów kostnych przeszczepami, a po ich przebudowaniu wtórną, właściwą rekonstrukcję ACL. Przyczyny poszerzania kanałów kostnych po rekonstrukcji ACL nie są jednoznacznie poznane. Przyjmuje się, że etiologia jest wieloczynnikowa, a wpływ na nią mają zarówno czynniki biomechaniczne (wybór graftu, sposób mocowania, lokalizacja kanałów kostnych, efekt bungee, agresywna rehabilitacja), jak również czynniki biologiczne (niespecyficzna odpowiedź zapalna) [55–57]. Na tej podstawie przeprowadzono badania oceniające wpływ zastosowania ACS podczas jednoczesnej rekonstrukcji ACL na poszerzanie się kanałów kostnych [58, 59]. Zabiegi wykonywano z zastosowaniem technik jednopęczkowej i dwupęczkowej.

W obu przypadkach porównywano Orthokine® z placebo. Dodatkowo oceniano stężenie IL-1 w okresie pooperacyjnym. Okazało się, że w okresie 1.–6. dnia po zabiegu notuje się znaczące zwiększenie jej stężenia, jednak w grupie pacjentów, 
u których zastosowano ACS, zwiększenie to było mniejsze. W 10. dniu w grupie pacjentów z ACS stężenie IL-1 znacząco zmalało i było równe stężeniu występującemu w zdrowym stawie i znacząco mniejsze niż u pacjentów, u których zastosowano placebo. Różnice te okazały się statystycznie ist...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydaia czasopisma "Praktyczna Ortopedia i Traumatologia"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy