Dołącz do czytelników
Brak wyników

Regulacja stanu zapalnego w chorobie zwyrodnieniowej stawów

Artykuł | 22 lipca 2018 | NR 4
304

Choroba zwyrodnieniowa stawów (ang. osteoarthritis – OA) jest jednym z najczęstszych problemów układu mięśniowo-szkieletowego. Przez wiele lat była rozpatrywana jako schorzenie, w przebiegu którego komponenta zapalna nie odgrywała istotnej roli, a zasadniczymi czynnikami rozwoju były zmiany degeneracyjne w obrębie chrząstki stawowej i kości powstałe w wyniku powtarzających się mikrourazów mechanicznych (ang. wear and tear disease). Obecnie wiadomo, że choroba zwyrodnieniowa nie dotyczy jedynie chrząstki stawowej, ale wszystkich struktur tworzących staw, takich jak podchrzęstna warstwy kostnej, maziówka, więzadła i mięśnie okolicy stawu. Coraz więcej wiadomo o istotnej roli komponenty zapalnej w rozwoju i progresji choroby. Podkreślana jest rola maziówki oraz hormonów tkanki tłuszczowej w nasileniu zapalenia. Obecność licznych mediatorów stanu zapalnego, takich jak chemokiny, interleukiny, metaloproteinazy i inne, wykazuje dodatnią korelację z nasileniem dolegliwości bólowych i dysfunkcją pacjentów. W związku z tym leczenie tej jednostki chorobowej powinno być ukierunkowane na zmniejszenie stanu zapalnego. W tym celu stosuje się głównie leczenie farmakologiczne z wykorzystaniem niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) stosowanych miejscowo lub ogólnoustrojowo. Są to jedne z najczęściej przyjmowanych i najskuteczniejszych leków w tej chorobie. Mogą jednak powodować reakcje niepożądane. W związku z tym w przypadku przeciwwskazań stosuje się także inne metody, np. dostawowe iniekcje kwasu hialuronowego, glikokortykosteroidów oraz glikozaminoglikanów. W aspekcie każdego z wymienionych wykazano działanie przeciwzapalne. Pacjentowi można także zaproponować paracetamol i kapsaicynę, jednak leki te mają małe znaczenie w zmniejszaniu komponenty zapalnej i działają głównie przeciwbólowo. Część badań wykazała także, że odpowiednio prowadzona rehabilitacja i fizykoterapia może mieć znaczenie w redukcji stanu zapalnego. W artykule autorzy przedstawiają zarys etiologii i patogenezy choroby zwyrodnieniowej, głównie w aspekcie stanu zapalnego oraz metody farmakoterapii, które mają znaczenie dla zmniejszenia nasilenia komponenty zapalnej w chorobie. 

Choroba zwyrodnieniowa – wprowadzenie 

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest jednym z najczęstszych problemów w praktyce lekarza ortopedy. Jeden z ojców nowoczesnej medycyny William Osler (1849–1919) powiedział: „Kiedy pacjent z chorobą zwyrodnieniowa stawów wchodzi frontowymi drzwiami, ja chciałbym uciec tylnymi, bo nie wiem, co z tym chorym zrobić”. Zgodnie z szacunkami większość pacjentów w zaawansowanym wieku ma radiologiczne bądź kliniczne wykładniki OA [1]. 
Znacznie częściej chorują kobiety i osoby otyłe [2, 3]. 

W terapii stosuje się zachowawcze (farmakologiczne i niefarmakologiczne) albo operacyjne metody leczenia. W każdym przypadku leczenie należy rozpocząć od metod zachowawczych. Obecnie większość metod leczenia choroby zwyrodnieniowej jest ukierunkowana na łagodzenie objawów, istnieje niewiele terapii bezpośrednio spowalniających lub modyfikujących przebieg choroby [4]. W związku z rozległą epidemiologią choroby oraz znacznym spadkiem jakości życia pacjentów, przeprowadzane są liczne badania, których celem jest znalezienie skutecznych rozwiązań terapeutycznych zapobiegających pojawieniu się choroby lub spowalniających jej progresję.

W OA obserwuje się zmiany w metabolizmie, strukturze oraz funkcjonowaniu całego stawu [5] oraz tkanek w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Najbardziej charakterystyczną cechą OA jest różnego stopnia destrukcja chrząstki stawowej. Należy jednak podkreślić, że w procesie chorobowym zmiany degeneracyjne dotyczą także innych struktur stawu i jego okolicy: podchrzęstnej warstwy kostnej, maziówki oraz więzadeł i mięśni okolicy stawu [6]. W obrazie klinicznym dominują przewlekłe dolegliwości bólowe o różnym stopniu nasilenia, które mogą być stałe lub pojawiać się okresowo przy określonych aktywnościach. Może wystąpić sztywność chorego stawu oraz ograniczenie zakresu ruchomości, co znacznie utrudnia codzienne funkcjonowanie chorego. W zaawansowanych zmianach pojawia się zniekształcenie obrysu stawu oraz wysięk w jego obrębie [6]. Podstawowym badaniem diagnostycznym w OA jest rentgenografia klasyczna (RTG).

Charakterystyczne zjawiska w obrazie RTG to destrukcja chrząstki stawowej, zagęszczenia w podchrzęstnej warstwie kości, torbiele podchrzęstne, osteofity oraz zwężenie szpary stawowej. W innych badaniach obrazowych możliwe do zaobserwowania są pogrubienie torebki stawowej oraz zmiany zapalne błony maziowej o różnym stopniu nasilenia [7]. 

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest schorzeniem o wieloczynnikowej etiologii. Istotne znaczenie dla jej rozwoju i progresji mają komponenty: biomechaniczna, genetyczna, zapalna oraz hormonalna [8–10]. Przez wiele lat uważano, że komponenta zapalna nie odgrywa istotnej roli w powstawaniu i progresji choroby zwyrodnieniowej [11]. Obecnie wiadomo, że rola zapalenia tkanek tworzących i otaczających staw jest istotna dla rozwoju i progresji choroby, a stopień nasilenia reakcji zapalnej wykazuje dodatnią korelację z nasileniem dolegliwości pacjentów [12]. Stwarza to potencjalną opcję dla nowych metod leczenia ukierunkowanych na modyfikowanie szlaków przekaźnictwa zależnych od licznych mediatorów stanu zapalnego.

W związku z szeroką epidemiologią choroby oraz konsekwencjami, jakie implikuje dla jakości życia pacjentów, przeprowadzane są liczne badania w celu wykrycia potencjalnych punktów profilaktyki oraz spowolnienia progresji zmian. W artykule przedstawione dane dotyczące roli stanu zapalnego w powstaniu i rozwoju OA oraz wynikające z tego zjawiska możliwe punkty terapeutyczne. 

Stan zapalny w chorobie zwyrodnieniowej 

Przez długi czas OA zaliczano do niezapalnych chorób układu mięśniowo-szkieletowego, w przebiegu której komponenta zapalna nie odgrywała istotnej roli, a zasadniczymi czynnikami jej rozwoju były zmiany degeneracyjne w obrębie chrząstki stawowej i kości powstałe w wyniku powtarzających się mikrourazów mechanicznych („wear and tear”) [11]. Obecnie OA uważa się za złożoną jednostkę chorobową, w której występują mediatory stanu zapalnego uwalniane przez elementy stawu, takie jak chrząstka, kość oraz błona maziowa [5, 11, 13]. 

Stan zapalny jest istotnym czynnikiem wpływającym na progresję choroby oraz nasilenie dolegliwości bólowych pacjenta [12]. Wydaje się, że znaczenie ma zapalenie rozwijające się lokalnie w chorym stawie, ale także proces ogólnoustrojowy [11, 14]. Wykazano, w szczególności w aspekcie stawu kolanowego, że zapalenie błony maziowej koreluje z nasileniem dolegliwości bólowych, ciężkim przebiegiem choroby oraz zmianami degeneracyjnymi chrząstki stawowej [11, 14, 15].
Obecność objawów stanu zapalnego zauważalna jest zazwyczaj po dokładnym zbadaniu pacjenta. Klasycznie objawia się obrzękiem stawu, zaczerwienieniemjego okolicy, usztywnieniem oraz dolegliwościami bólowymi o różnym nasileniu [1]. 

W osoczu oraz płynie maziowym pacjentów z chorobą zwyrodnieniową znajduje się cząsteczki, będące wykładnikami aktywnego stanu zapalnego. Najczęściej opisywane są interleukina 1 beta (IL-1-beta) oraz czynnik martwicy nowotworu alfa (ang. tumor necrosisfactoralpha – TNF-alfa). Uwalniają je uszkodzone komórki tkanki chrzęstnej, kostnej oraz błony maziowej, które wtórnie stymulują produkcję innych przekaźników o działaniu prozapalnym i katabolicznym w stosunku do struktur stawu [10]. W chrząstce pobranej od pacjentów z OA zaobserwowano nasiloną apoptozę chondrocytów, co może mieć związek z ich skróconym przeżyciem w tej jednostce chorobowej. Obserwowane jest zwiększenie stężenia prozapalnych prostaglandyn, leukotrienów, interleukin imetaloproteinaz [10]. Badania wykazały zwiększenie osoczowego stężenia białka C-reaktywnego (ang. C reactive protein – CRP) o wysokiej czułości z występowaniem choroby zwyrodnieniowej oraz korelację z nasileniem dolegliwości bólowych [11, 16, 17].

Wykazano, że obecność zapalenia hamuje ekspresję genów zaangażowanych w fenotypowe różnicowanie się chondrocytów, co negatywnie wpływa na ich metabolizm i regenerację [10], w związku z czym zaburzona zostaje równowaga pomiędzy procesami degeneracyjnymi a regeneracyjnymi tkanki chrzęstnej.

Znaczenie synovitis (zapalenia maziówki)

Nie ustalono jednoznacznie, który z czynników mający znaczenie dla powstania i progresji zmian o charakterze OA jest najistotniejszy [18]. Obecnie wiadomo, że stopień nasilenia procesu zapalnego wykazuje dodatnią korelację z intensywnością dolegliwości bólowych zgłaszanych przez pacjenta [19]. Istotnym elementem w etiologii OA jest zapalanie błony maziowej. Komórki błony maziowej stanowią główne źródło płynu stawowego [12]. Jego fizjologiczna rola wiąże się z utrzymaniem integralności tkanki chrzęstnej poprzez jej nawilżanie. Ponadto wpływa na metabolizm chondrocytów [20]. Dwie najważniejsze substancje wytwarzane przez komórki maziówki to lubrycyna i kwas hialuronowy. Zmniejszają one tarcie powierzchni stawowych względem siebie, przez co hamują progresję zmian zwyrodnieniowych [6].

Zapalenie błony maziowej w przebiegu OA występuje zarówno we wczesnym, jak i zaawansowanym stadium choroby [12, 21]. Zgodnie z wynikami badań Roemera i wsp. stan zapalny maziówki jest obecny u 95% chorych cierpiących na OA z towarzyszącym wysiękiem w chorym stawie oraz u 70% bez wysięku [22]. Synovitis jest zjawiskiem wtórnym do degeneracji chrząstki, więc początkowo jest zlokalizowane punktowo w sąsiedztwie najbardziej nasilonych zmian chrząstki [21].

Patofizjologia procesu jest następująca – w wyniku obciążeń mechanicznych zostaje uszkodzona tkanka chrzęstna, co stymuluje chondrocyty do wydzielania substancji, takich jak MMPs (metaloproteinazy), ROS (wolne rodniki tlenowe). Ich obecność wtórnie nasila uszkodzenie chrząstki i skutkuje uwolnieniem do szczeliny stawowej elementów chrzęstno-kostnych i produktów degradacji macierzy zewnątrzkomórkowej. Substancje te przyczyniają się do zainicjowania zmian zapalnych maziówki i wpływają na sekrecję przez nią wtórnych mediatorów stanu zapalnego, również wykazujących działanie prozapalne i kataboliczne w stosunku do tkanki chrzęstnej –
największe znaczenie mają tu cytokiny, chemokiny, mediatory lipidowe, MMPs, ROS, NO, prostaglandyna E2 (PGE2) oraz neuropeptydy. Wszystkie wyżej wymienione substancje i procesy zaburzają naturalne procesy degradacji i regeneracji tkanki chrzęstnej i powstaje niejako błędne koło polegające na wzajemnym nasilaniu się zmian zapalnych maziówki ze stopniem uszkodzenia chrząstki stawowej [6].

Tab. 1. Podsumowanie procesów wpływających na nasilenie stanu zapalnego w OA i przykłady potencjalnego ich regulowania poprzez farmakoterapię

Szlak/mechanizm/cząsteczki Możliwe terapie
  • TNF-alfa 
  • NO 
  • prostaglandyny (PGE2)
  • MMP (metaloproteinazy) 
  • leukotrieny 
  • interleukiny (IL-1beta, IL-6, IL-8, IL-17, IL-18)
  • NFkB
  • leukocyty 
  • NLPZ, glikozaminoglikany, saponiny
  • NLPZ 
  • NLPZ, kwas hialuronowy 
  • NLPZ, saponiny 
  • NLPZ
  • glikozaminoglikany, saponiny 
  • NLPZ, glikokortykosteroidy 
  • kwas hialuronowy

Rola tkanki tłuszczowej w zapaleniu i chorobie zwyrodnieniowej stawów

Zgodnie z danymi istotną rolę w rozwoju i progresji stanu zapalnego w OA mają adipocyty tkanki tłuszczowej [23]. Są one zlokalizowane m.in. pojedynczo w błonie maziowej stawów. Wytwarzane przez nie cząsteczki, takie jak adipokina, leptyna, visfatyna oraz chemeryna, są istotnymi mediatorami w nasileniu uwalniania prozapalnych cytokin w obrębie stawu i wpływają na zwiększenie stężenia cząsteczek kluczowych dla stanu zapalnego [23–25]. W świetle nowych informacji o roli tkanki tłuszczowej w nasilaniu procesu zapalnego i progresji OA uważa się, że jedną z potencjalnie skutecznych metod leczniczych może być zastosowanie leków wpływających na gospodarkę lipidową organizmu [26, 27].

W badaniach Clockaerts i wsp. wykazali pozytywny wpływ stosowania agonistów receptora PPAR-gamma na hamowanie progresji choroby. Wydaje się, że ich pobudzanie ma korzystny wpływ na zmniejszenie ilości produkcji prozapalnych chemokin i cytokin nasilających destrukcję chrząstki stawowej. Wykazano zmniejszenie stanu zapalnego zarówno w obrębie błony maziowej, jak i chondrocytów. W związku z tym potencjalnie skuteczną terapią OA wydaje się stosowanie fibratów, które są agonistami receptorów PPAR-gamma [28]. 

W innym badaniu Clockaerts i wsp. wykazali uzyskanie pozytywnego efektu klinicznego podczas stosowania innych leków wpływających na gospodarkę lipidową organizmu – statyn. Zgodnie z wynikami stosowanie tej grupy leków wpływało na obniżenie progresji choroby o 50% u osób dotkniętych OA stawu kolanowego. 

Co ciekawe, nie wykazano korzystnego wpływu statyn w stosunku do stawu biodrowego [27].

Tab. 2. Przykładowe metody leczenia OA z uwzględnieniem ich działania na komponentę zapalną (metody leczenia w znacznym stopniu wpływające na komponentę zapalną pogrubiono)

Metody leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów
farmakologiczne rehabilitacyjne operacyjne
  • NLPZ – miejscowo lub ogólnoustrojowo
  • glikokortykosteroidy 
  • kwas hialuronowy 
  • siarczan glukozaminy i chondroityny 
  • paracetamol
  • kapsaicyna  
  • fizykoterapia
  • kinezyterapia
  • masaże lecznicze
  • balneoterapia 
  • synowektomia 
  • osteotomie 
  • artroskopie (wypłukanie, oczyszczenie stawu, nawiercanie, mozaikoplastyka, przeszczepy chondrocytów)
  • aloplastyki stawów 
  • artrodezy stawów 
  • operacje odnerwiające staw 

Metody leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów w aspekcie stanu zapalnego

Powszechnie stosowane strategie lecznicze w OA związane są głównie z ochroną chrząstki stawowej oraz zmniejszaniem procesu zapalnego [29, 30]. Dotychczas nie wykazano istnienia jedynej słusznej metody leczenia wykazującej zadowalający efekt kliniczny w aspekcie zatrzymania progresji choroby. Głównym zamierzonym punktem końcowym w terapii osób dotkniętych OA jest zmniejszenie dolegliwości bólowych pacjentów, przyspieszenie procesu rehabilitacji i umożliwienie powrotu do aktywności fizycznej [31, 32]. Ze względu na etiopatogenezę choroby wiele uwagi poświęca się metodom hamowania stanu zapalnego w obrębie błony maziowej i całego stawu. 

Niesteroidowe leki przeciwzapalne są jednymi z najczęściej przepisywanych środków pacjentom z OA [33]. Można je stosować miejscowo lub ogólnoustrojowo. Działają nie tylko przeciwbólowo, ale także poprzez modulację i zmniejszenie nasilenia stanu zapalnego poprzez wpływ na różne szlaki przekaźnikowe [34]. Mechanizm ich działania polega na hamowaniu cyklooksygenazy, czyli enzymu odpowiedzialnego za przekształcanie kwasu arachidonowego do prostaglandyn i leukotrienów, które mają działanie prozapalne. W odniesieniu do OA udowodniono, że powstałe w wyniku działania cyklooksygenazy (COX) prostaglandyny (głównie PGE2) stymulują produkcję interleukiny 6 (IL-6) przez komórki tkanki kostnej [35]. Istnieje kilka izoform cyklooksygenaz, a leki z tej grupy wykazują różnie nasilone działanie na poszczególne COX. Istotne znaczenie wydaje się mieć zmniejszanie przez NLPZ stężenia czynnika wzrostu śródbłonka naczyniowego (ang. vascular endothelial growth factor– VEGF), który w zmienionej zapalnie błonie maziowej wpływa na angiogenezę i wykazuje dodatnią korelację z nasileniem progresji choroby i dolegliwości z nią związanych [33, 36].

W swoim badaniu Gallelli i wsp. wykazali pozytywny efekt stosowania diklofenaku, celokoksibu i ibuprofenu w OA. Zgodnie z wynikami innych badań leki z tej grupy wpływają pozytywnie na zmniejszenie stężenia cytokin prozapalnych – szczególnie IL-6, TGF-alfa oraz VEGF w płynie stawowym osób z OA [30]. Podobne wyniki uzyskano w badaniu nimesulidu, celekoksibu oraz etodolaku [33, 37]. W jednym z badań eksperymentalnych wykazano wpływ diklofenaku na zmniejszenie stężenia prozapalnej PGE2 [34]. Derry i wsp. dokonali przeglądu podwójnie zaślepionych badań z randomizacją dotyczących miejscowego stosowania NLPZ w OA [38]. Do analizy włączyli 39 badań i łącznie 10 631 pacjentów. Zgodnie z wynikami miejscowe stosowanie ketoprofenu i diklofenaku zapewnia znaczne ustąpienie dolegliwości bólowych u chorych z OA.

Paracetamol (acetaminofen) jest lekiem zalecanym w początkowych etapach choroby zwyrodnieniowej. 

W porównaniu do NLZP wykazuje znacznie mniej działań niepożądanych, jednak efekt anelgetyczny jest także mniejszy. Z reguły uznaje się, że paracetamol ma działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, bez komponenty przeciwzapalnej.

Pojawiły się jednak doniesienia, że acetaminofen także może mieć działanie przeciwzapalne, zależne od innych szlaków przekaźnikowych niż NLZP [39]. Autorzy dużego badania przeprowadzonego we Włoszech w 2014 r. zalecają stosowanie NLZP nieselektywnych oraz selektywnych inhibitorów COX-2 zamiast paracetamolu, gdyż są to leki w większym stopniu wpływające na komponentę zapalną, tak istotną w rozwoju i progresji tej choroby [40]. 

W praktyce klinicznej OA stosowane są również preparaty glikozaminoglikanów (GAG) – głównie siarczan chondroityny (CS) oraz glukozamina [41, 42]. Siarczan chondroityny jest substancją występującą fizjologicznie w matrix pozakomórkowym tkanki chrzęstnej [43]. Wykazano korzystny efekt po dostawowej suplementacji na zmniejszenie zakresu degradacji tkanki chrzęstnej. Ponadto wykazuje działanie przeciwzapalne [29, 44] poprzez zmniejszenie nacieku komórek zapalnych, redukcję stresu oksydacyjnego, zmniejszenie stężeń TNF-alfa, IL-6, IL-1-beta oraz ograniczenie aktywacji fagocytów i zredukowanie zjawiska wybuchu oksydacyjnego neutrofilów [45–47]. Ponadto blokuje szlak przekaźnikowy NF-κB (ang. nuclear factor kappa-light-chain-enhancer of activated B cells), który jest opisany poniżej. Wszystkie wymienione procesy wpływają hamująco na rozwój procesu zapalnego i pogłębianie się zmian chorobowych.

Również w przypadku glukozaminy zaobserwowano na modelach zwierzęcych korzystny wpływ na progresję OA w postaci działania przeciwzapalnego i antyangiogennego [48–50]. Kompleks białkowy NF-κB należy do rodziny białek będących czynnikami transkrypcyjnymi indukującymi ekspresję genów w jądrze komórkowym. Wykazano ich ścisły związek z odpowiedzią odpornościową organizmu, stresem komórkowym, chorobami zapalnymi, proliferacją komórek oraz ich planowaną śmiercią [51].Wykazano, że w efekcie działania NF-κB wtórnie zwiększa się liczba prozapalnych cytokin (RANKL, IL-1-beta, IL-6, TNF-alfa), chemokin (IL-8, CCL5), ROS (wolne rodniki tlenowe), metaloproteinaz, NO, iNOS, PGE2 oraz COX-2, które wpływają na lokalną degradację tkanek w obrębie stawu [52, 53]. Bezpośredni wpływ na błonę maziową spowodowany jest zwiększoną syntezą czynników wzrostu naczyń – VEGF, bFGF (ang. basic fibroblast growthfactor), indukujących w jej obrębie angiogenezę [54]. Wszystko to wtórnie przyczynia się do nasilenia zmian w OA. Spostrzeżenia te pozwalają na podejmowanie prób hamowania szlaku przekaźnikowego związanego z NF-κB u osób dotkniętych OA i otwiera nowe potencjalne korzyści i możliwości terapeutyczne [55]. Czynnikami o dotychczas udowodnionym wpływie na ten czynnik transkrypsyjny są NLPZ, steroidy i talidomid [56].

W aspekcie stawów, endogenny kwas hialuronowy jest naturalnym składnikiem płynu stawowego i ma działanie zarówno mechaniczne, jak i biologiczne [57]. Kwas hialuronowy zwiększa lepkość i elastyczność płynu stawowego, dzięki czemu działa jak lubrykant (ochrona podczas wolnych ruchów), a także jak środek absorbujący wstrząsy (ochrona podczas gwałtownych ruchów) [58]. Ponadto wykazano, że stany zapalne zwiększają stopień degradacji kwasu hialuronowego [59].

Wskazano, że suplementacja endogennym kwasem hialuronowym zmniejsza nasilenie stanu zapalnego w chorym stawie poprzez zmniejszenie poziomu prozapalnych cytokin w płynie stawowym chorych na OA (prostaglandyn, cytokin, CAMP i innych) [60–62]. Ponadto bezpośrednio wpływa na aktywność leukocytów, zmniejszając ich proliferację, migrację, przyleganie i fagocytowanie.

Kapsaicyna jest substancją stosowaną głównie do leczenia bólu neuropatycznego [63]. Część badań wykazuje jednak, że stosowana miejscowo wykazuje pozytywne działanie na zmniejszenie dolegliwości bólowych u chorych z OA. Główny mechanizm działania polega na stymulacji niezmielinizowanych włókien aferentnych C do zwiększenia wydzielania substancji P. 

Po pewnym czasie neurony stają się mniej wrażliwe na jej działanie i zmniejsza się transmisja bólu [64]. Głównym działaniem kapsaicyny jest modulacja przekazywania bodźców bólowych, natomiast niewiele wiadomo o roli kapsaicyny z zmniejszaniu stawu zapalnego w OA. 

Jak wspomniano, istotną rolę w aktywacji stanu zapalnego mają IL-1b oraz TNF-alfa [65]. Uznaje się, że są to główne cząsteczki stymulujące chondrocyty do uwalniania metaloproteinaz (MMP1, MMP13), innych interleukin (IL-8), prostaglandyn (PGE2) oraz NO [66]. Warto zaznaczyć, że MMP1 i MMP13 mają zdolność degradacji kolagenu typu II [67]. Jednym z czynników wpływających na te szlaki przekaźnikowe są saponiny. 
Qu i wsp. [66] wykazali pozytywny efekt działania jednej z nich – platykodyny D – na zmniejszenie uwalniania cząsteczek prozapalnych indukowanych IL-1b i TNF-alfa. 

Wydaje się, że działanie tej saponiny jest bezpośrednio związane z aktywacją LXR alfa (ang. liver X receptor alfa) [66]. 

Stosowanie leków z opóźnionym początkiem działania w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów czyli tzw. leki z grupy SYSADOA (symptom...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydaia czasopisma "Praktyczna Ortopedia i Traumatologia"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy