Dołącz do czytelników
Brak wyników

Współczesne trendy profilaktyki osteoporozy

Artykuł | 22 lipca 2018 | NR 4
176

Obecnie osteoporoza uznawana jest za poważny problem społeczny oraz wyzwanie cywilizacyjne. Liczba chorych systematycznie rośnie, szacuje się, że obecnie na osteoporozę choruje ponad 200 mln ludzi na świecie, w tym 75 mln chorych to mieszkańcy Europy, Japonii i Stanów Zjednoczonych [1]. Obecnie w Polsce na osteoporozę choruje ponad 6 mln ludzi i liczba ta będzie systematycznie wzrastać.

Najkorzystniejszym rozwiązaniem jest przeciwdziałanie wystąpieniu choroby, co następnie znajduje swoje odzwierciedlenie w poprawie stanu zdrowia populacji oraz poprawie jakości życia. Istotne jest wdrażanie zachowań sprzyjających zdrowiu oraz niwelowanie czynników ryzyka. Prozdrowotny styl życia oraz umiejętność dokonywania właściwych wyborów żywieniowych wymagają odpowiedniego poziomu wiedzy. Dlatego też potrzebna jest właściwie kreowana i wdrażana polityka zdrowotna państwa. 

Zakres wsparcia instytucji państwowych powinien obejmować organizację akcji profilaktycznych mających na celu wdrażanie zasad profilaktyki m.in. poprzez realizację programów profilaktycznych poświęconych osteoporozie, edukację zdrowotną dostosowaną do poziomu kształcenia czy lokalne działania mające na celu profilaktykę osteoporozy. W ramy takiego planu należy włączać przede wszystkim osoby znajdujące się w grupach wysokiego ryzyka.

Osteoporoza to schorzenie przewlekłe i szeroko rozpowszechnione. Stanowi znaczną przyczynę chorobowości i śmiertelności w starzejącej się populacji [2, 3]. 

W związku z procesem starzenia spada gęstość mineralna kości u obydwu płci, również koordynacja mięśniowo-nerwowa ulega znacznemu pogorszeniu. Osteoporoza staje się przyczyną wzrostu ryzyka złamań, które stanowią duży problem i wyzwanie dla zdrowia publicznego, ponieważ mogą spowodować niepełnosprawność, a co za tym idzie – generują wzrost kosztów leczenia [4]. W dużym stopniu osteoporoza zależy od zachowań zdrowotnych człowieka, od środowiska, w jakim żyje, i jego podejścia do wczesnej profilaktyki, ale także w zaawansowanym stopniu choroby od jak najszybszego procesu leczenia. Wczesna diagnostyka, określenie stopnia upośledzenia kośćca daje możliwość wczesnej profilaktyki i zwolnienie tempa procesu degradacji. Z uwagi na fakt, że osteoporoza we wczesnym stadium choroby przebiega bezobjawowo, najważniejszym zadaniem jest szybka diagnoza. W diagnostyce należy uwzględnić czynniki kliniczne, densytometryczne i laboratoryjne.

Osteoporoza jako problem społeczny

Osteoporoza to schorzenie charakteryzujące się niską gęstością mineralną kości, w wyniku czego może prowadzić do uszkodzeń architektury kostnej, co wiąże się ze zwiększeniem ryzyka łamliwości, jak również podatności na złamania kości.

Jest to definicja sformułowana przez WHO, a jednocześnie kryterium rozpoznania osteoporozy [5, 6]. Chorobę cechuje stopniowa utrata masy kostnej, niepowodująca dolegliwości bólowych [7]. 

W literaturze przedmiotu spotykamy się z podziałem osteoporozy ze względu na lokalizację i ze względu na etiologię.
Klasyfikacja osteoporozy według lokalizacji [8, 9]:

  • osteoporoza miejscowa – definiowana jest jako dotycząca okolic układu kostnego, będących pod wpływem czynników patogennych, jak np. unieruchomienie gipsowe czy zaistnienie stanu zapalnego,
  • osteoporoza uogólniona – definiowana jest jako dotycząca całego układu kostnego, będąca konsekwencją oddziaływania defektów metabolicznych, unieruchomienia czy procesów inwolucyjnych, jednak zmiany chorobowe w różnym stopniu dotykają struktur szkieletu.

Osteoporoza pierwotna dzieli się na inwolucyjną i idiopatyczną. Dane wskazują, że osteoporoza pierwotna występuje u ok. 10% populacji kobiet i mężczyzn. Złamania kości dotyczą każdej lokalizacji, przy czym największe ryzyko wiąże się ze złamaniem w obszarze kości promieniowej, kręgów i szyjki kości udowej [11, 12]. Osteoporoza idiopatyczna może dotyczyć osób w wieku rozwojowym. 

Jej przyczyny, jak dotąd, nie są do końca znane. Uważa się, że jednym z czynników prowadzących do rozwoju wczesnej osteoporozy, nieadekwatnej do wieku, może być skażenie środowiska, szczególnie zwiększony udział w atmosferze niektórych izotopów pierwiastków promieniotwórczych (głównie strontu). Osteoporoza inwolucyjna to najczęstsza postać choroby charakteryzująca się zaburzeniami metabolizmu tkanki kostnej, prowadzącymi do ujawnienia przewagi procesów resorpcji (rozkładu) nad odtwarzaniem kości. Wśród osteoporozy inwolucyjnej wyróżniamy dwa typy:

  • osteoporoza pomenopauzalna – powstaje ona w wyniku wygaśnięcia aktywności jajników i spadku poziomu estrogenów, u mężczyzn przyczyną wystąpienia może okazać się andropauza,
  • osteoporoza starcza – powstaje w wyniku słabej syntezy witaminy D₃, osłabionej czynności nerek, zmniejszonej syntezy wchłaniania wapnia [13].

Osteoporoza wtórna powstaje w wyniku różnych chorób, które mają wpływ na tkankę kostną. Mogą to być m.in. nowotwory, choroby nerek, układu pokarmowego, przewlekłe choroby układu ruchu, stan po terapii glikokortykosteroidami [14, 15].

Etiopatogeneza osteoporozy

Osteoporoza jest w głównej mierze przypisywana kobietom po okresie menopauzy, jednak utrata masy kostnej występuje również u mężczyzn. W okresie wczes-
nej starości stosunek ten wynosi 5:1. W późniejszym okresie częstość występowania u mężczyzn wyraźnie wzrasta i powyżej 75. roku życia stosunek ten wynosi już tylko 2:1 [16]. U mężczyzn osteoporoza rozpoczyna się ok. 10 lat później w stosunku do kobiet. Mniej zaawansowana osteoporoza wiąże się z krótszą długością życia w przedziale od 6 do 8 lat, dlatego wysoki stopień zaawansowania choroby rzadziej występuje. Ogólna śmiertelność u mężczyzn jest zdecydowanie wyższa niż u kobiet [17]. Menopauza powoduje szereg zmian w organizmie. Do głównych należy m.in. zmniejszenie produkcji wydzielania estrogenów. Estrogeny stymulują osteogenezę i działają hamująco na resorpcję kości. W procesie menopauzy odgrywają one istotną rolę, ponieważ ich zanik powoduje zmniejszenie wchłaniania wapnia w przewodzie pokarmowym oraz obniżenie masy kostnej. Aby zminimalizować zaburzenia gospodarki wapniowej, należy stosować w codziennej diecie wapń w dawce 1000–1500 mg/dobę [18].

U mężczyzn androgeny stymulują wydzielanie hormonu wzrostu (GH), pobudzają proliferację, działają na funkcje osteoblastów, hamują redukcję osteoklastów, regulują gospodarkę wapniową i wpływają na interakcje pomiędzy osteoblastami a osteoklastami. Kiedy w procesie starzenia się stężenie hormonów płciowych spada poniżej połowy wartości posiadanej w wieku młodzieńczym, rozpoczyna się utrata masy kostnej i następuje spadek wytrzymałości kości – tak jak w przypadku kobiet [19].

Czynniki ryzyka zachorowania na osteoporozę

Do czynników niepodlegających modyfikacji w procesie wystąpienia osteoporozy zaliczamy:

  • wiek – wraz ze starzeniem się organizmu zmniejsza się masa kostna oraz wytrzymałość kości na urazy mechaniczne. Jest to najważniejszy czynnik ryzyka złamań. Osteoporoza najczęściej dotyka kobiet po 65. r.ż. i mężczyzn po 70. r.ż., 
  • płeć – osteoporoza dotyka czterokrotnie częściej kobiet niż mężczyzn. U mężczyzn wolniej przebiega proces utraty masy kostnej, a ich kościec przeważnie jest większy i bardziej wytrzymały ze względu na uwarunkowania genetyczne,
  • rasa – biała i żółta rasa ma predyspozycje do rozwoju osteoporozy,
  • czynniki genetyczne – mają wpływ na osiągnięcie szczytowej masy kostnej w warunkach optymalnych przez danego osobnika [20].

Czynniki podlegające modyfikacji, na które człowiek w wyniku własnego życia ma wpływ to m.in.:

  • mała masa ciała (BMI) – osoby ze szczupłą budową ciała lub które w dzieciństwie chorowały, lub były niedożywione, mają mniejszy wapniowy margines bezpieczeństwa, w wyniku czego szybciej mogą zajść u nich procesy odwapnienia grożące złamaniem,
  • niewłaściwa dieta – niedostateczna podaż wapnia i witaminy D oraz dieta ubogobiałkowa powoduje znaczący wzrost ryzyka rozwoju osteoporozy. Zalecane jest również ograniczenie soli kuchennej i pokarmów zakwaszających. Ważne jest również ograniczenie spożywania kawy, ponieważ kofeina w niej zawarta pobudza nerki do utraty wapnia [21],
  • alkoholizm – alkohol jest silną toksyną dla osteoblastów. Spożywany w nadmiarze zaburza syntezę witaminy D oraz prowadzi do uszkodzenia komórek kościotwórczych. Alkohol demineralizuje kości. Najsilniej wpływa na układ osiowy, przyczyniając się do wzrostu ryzyka złamań kompresyjnych kręgosłupa [22],
  • nikotynizm – u kobiet powoduje zaburzenie w działaniu hormonów płciowych. Zmniejszone wydzielanie estrogenów stymuluje do działania komórki kościogubne. Kilkuletni nałóg może przyczynić się do wcześniejszej menopauzy i andropauzy. Nikotyna powoduje obniżenie pułapu osiąganej szczytowej masy kostnej. Dym tytoniowy zawiera kadm, który po dostaniu się do organizmu powoduje zaburzenia prawidłowej struktury kości [22],
  • niska aktywność fizyczna – brak ruchu upośledza funkcję mięśni, nerwów, narządów wewnętrznych, zmniejsza podaż tlenu, spowalnia przemianę materii. Brak ruchu sprzyja również otyłości, zmniejsza masę mięśniową i prowadzi do zwiększenia ryzyka uszkodzeń narządu ruchu [23].

Inne czynniki ryzyka, które mogą mieć wpływ na wystąpienie osteoporozy:

  • długi okres prokreacji, zbyt mała podaż wapnia i witamin w okresie ciąży i karmienia piersią,
  • przebyte złamania – złamanie osteoporotyczne szyjki udowej u matki,
  • niedostateczna ekspozycja na światło słoneczne – słońce w sposób naturalny powoduje syntezę witaminy D w organizmie człowieka,
  • długotrwałe unieruchomienie – obniża masę mięśniową i kostną,
  • schorzenia przewlekłe nerek i wątroby,
  • transplantacje narządów,
  • niedobór estrogenów czy testosteronu.

Strategia profilaktyki osteoporozy

Profilaktyka osteoporozy polega na promowaniu pozytywnych zachowań zdrowotnych, zachowaniu odpowiednio dobrej jakości kości, identyfikacji osób szczególnie narażonych na wystąpienie choroby. Dla zmniejszenia ryzyka złamań istotne jest również przeciwdziałanie upadkom. Odpowiednie leczenie, zarówno farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne jest również jednym z priorytetów profilaktyki [24]. Profilaktyka osteoporozy ma na celu niedopuszczenie do złamania oraz złamań kolejnych, a w razie ich wystąpienia – zminimalizowania skutków zdrowotnych.

Profilaktykę osteoporozy należy zacząć już od najmłodszych lat życia [25]. Edukacja zdrowotna powinna być częścią składową każdego programu leczniczego, a cele powinny wyznaczać odpowiednie zachowania zdrowotne. Każdy program edukacyjny powinien być precyzyjnie dopracowany, aby zawierał nie tylko elementy informacyjne, ale również w sposób czynny aktywizował chorego do działania [26].

Znając czynniki ryzyka osteoporozy wobec całej populacji, można propagować już od najmłodszych lat wzorcowe zachowania zdrowotne, takie jak: wzrost aktywności fizycznej, unikanie używek, właściwe odżywianie, a w głównej mierze dostarczanie odpowiedniej ilości witaminy D oraz wapnia [27]. Wielkość masy kostnej u dorosłych zależy od szczytowej masy kostnej osiągniętej w okresie dojrzewania oraz uwarunkowana jest późniejszymi stopniowymi utratami. Ważne jest, że im wcześniej wykonuje się działania mające na celu zwiększenie masy kostnej, tym działanie to będzie skuteczniejsze. Szczególnie ważna jest więc profilaktyka zmierzająca do osiągnięcia możliwie jak największej szczytowej masy kostnej u osób młodych oraz ograniczenie w jak największym stopniu jej późniejszej utraty [28].

W aspekcie profilaktyki osteoporozy możemy wyróżnić trzy etapy działań: profilaktykę pierwotną, profilaktykę wtórną i profilaktykę trzeciej fazy.

Zanim zdiagnozujemy czynniki ryzyka osteoporozy, ważny jest styl życia wyprzedzający występowanie zagrożenia w postaci choroby. Działania prozdrowotne mają...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydaia czasopisma "Praktyczna Ortopedia i Traumatologia"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy