Dołącz do czytelników
Brak wyników

Standardy postępowania u pacjentów po endoprotezoplastyce stawów kolanowych leczonych w Klinice Rehabilitacji Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu

Artykuł | 23 lipca 2018 | NR 2
0 2809

Choroba zwyrodnieniowa stawów (łac. osteoarthrosis) jest najczęstszym schorzeniem dotykającym układ ruchu. O randze problemu świadczy stanowisko Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organizastion – WHO), które definiuje chorobę zwyrodnieniową jako chorobę cywilizacyjną. 

W Polsce ok. 25% przypadków dotyczy stawów kolanowych, stąd ogromna potrzeba skupienia się na prawidłowym procesie leczenia. Niezależnie od tego, czy pacjent jest leczony zachowawczo, czy operacyjnie, wdraża się postępowanie rehabilitacyjne jako nieodzowny element składowy obu powyższych.

Cel: Celem pracy jest przedstawienie standardów postępowania pooperacyjnego u pacjentów leczonych w Klinice Rehabilitacji Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu. Szczegółowo opracowany harmonogram działań rehabilitacyjnych obejmuje cztery fazy postępowania pooperacyjnego dotyczącego kinezyterapii, fizykoterapii w połączeniu z farmakoterapią oraz wszelkich działań profilaktycznych zapobiegających powikłaniom pooperacyjnym. 

Wnioski: Odpowiednio prowadzona rehabilitacja, z zachowaniem określonej chronologii postępowania w okresie pooperacyjnym, znacznie przyspiesza powrót sprawności chorego po endoprotezoplastyce stawu kolanowego i daje możliwość szybszego powrotu do normalnej aktywności życiowej. Złotym standardem postępowania jest uzyskanie takiego zakresu ruchu, siły mięśniowej i propriocepcji, która zapewni bezpieczne funkcjonowanie stawu kolanowego.

R e k l a m a

POLECAMY

Do najczęstszych chorób stawów w populacji należy choroba zwyrodnieniowa stawów. Dotyka przede wszystkim ludzi starszych, których w Polsce przybywa i stanowią oni coraz większy odsetek społeczeństwa. Główny Urząd Statystyczny opublikował dane, według których odsetek osób w wieku poprodukcyjnym w 2000 r. wynosił 14,8%, a w roku 2009 już 16,5%. Przewiduje się, że odsetek osób w wieku poprodukcyjnym w 2035 r. wynosić będzie 26,5%. Zmiany struktury społeczeństwa w zdecydowany sposób wpłyną na wzrost liczby chorych, u których zaobserwuje się objawy choroby zwyrodnieniowej. Wzrosną również koszty leczenia tych pacjentów. Dane źródłowe podają, że ok. 8 mln osób w Polsce choruje na chorobę zwyrodnieniową stawów, z czego 25% przypada na chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych. Stanowi to trzecie miejsce, po chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa i stawów biodrowych, co do częstości występowania w tej grupie chorych. Wśród schorzeń stawów kolanowych choroba zwyrodnieniowa znajduje się na pierwszym miejscu, jeśli chodzi o przyczyny zgłoszenia się do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej lub specjalisty [1, 2].
Światowa Organizacja Zdrowia uznała chorobę zwyrodnieniową stawów za jedno z poważniejszych zagrożeń cywilizacyjnych. Silny ból, utrudniający, a czasem uniemożliwiający samodzielne poruszanie się chorych, w zdecydowany sposób wpływa na pogorszenie jakości życia pacjentów. Choroba zwyrodnieniowa stawów jest przewlekłą, niezapalną chorobą stawów o etiologii wieloczynnikowej, będącą następstwem zaburzenia równowagi pomiędzy procesami regeneracji i degeneracji chrząstki stawowej i kości podchrzęstnej. Może dotyczyć jednego lub wielu stawów [3]. Podana wyżej definicja jest dość prosta i nie wyczerpuje całości zmian zwyrodnieniowo-zniekształcających w przebiegu procesu niszczenia chrząstek stawowych i wtórnych zmian w warstwie podchrzęstnej kości. Zmiany te powodują uszkodzenie struktury anatomicznej stawu, co skutkuje bólem stawowym oraz upośledzeniem funkcji. Zmianom często towarzyszy wtórnie proces zapalny błony maziowej określany jako osteoarthritis [4]. Zmiany zwyrodnieniowo-zniekształcające występujące u osób starszych określa się często jako morbus senilis, lecz obecnie coraz rzadziej stosuje się tę nazwę. Weryfikacja obecnej wiedzy dotyczącej przyczyn i częstości występowania powoduje, że bardziej adekwatne jest używanie określeń stosowanych w obecnej nomenklaturze medycznej: arthrosis, arthrosis deformans, osteoarthrosis, osteoarthritis, arthritis degenerativa. Najczęściej stosowanym określeniem w nomenklaturze anglojęzycznej jest osteoarthritis (OA).

Etiologia choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych (ChZSK) jest wieloczynnikowa i obejmuje zarówno ogólne czynniki konstytucjonalne (np. starzenie, płeć, otyłość, czynniki genetyczne, zmienne związane z prokreacją), jak i miejscowe czynniki mechaniczne (np. uraz, obciążenie związane z wykonywanym zawodem i zajęciami rekreacyjnymi, ustawienie osi stawu itp.). Czynniki ryzyka wystąpienia zmian zwyrodnieniowych stawu kolanowego to: wiek powyżej 65. r.ż., otyłość, płeć żeńska, przewlekłe zapalenie stawów, powtarzające się urazy stawów, choroby metaboliczne, choroby nerwowo-mięśniowe, nieprawidłowe ustawienie kończyny (koślawość, szpotawość), uwarunkowanie genetyczne [1–3].

Objawy kliniczne zgłaszane przez pacjentów cierpiących na zwyrodnienie stawów kolanowych to głównie: ból, sztywność i zaburzenia ruchomości. Ból jest najczęściej pierwszym objawem i przyczyną zgłoszenia się do lekarza. Początkowo ból występuje w czasie aktywności fizycznej, samoistnie ustępujący po odpoczynku lub po zastosowaniu podstawowych leków przeciwbólowych. 

Dane źrodłowe podają, że ok. 8 mln osób w Polsce choruje na chorobę zwyrodnieniową stawów, z czego 25% przypada na chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych.

Z czasem dolegliwości bólowe stają się uciążliwe i wymagają silniejszych leków przeciwbólowych, a także podania leków przeciwbólowych oraz sterydów do- lub okołostawowo. W zaawansowanej chorobie zwyrodnieniowej ból pojawia się także w czasie spoczynku oraz w czasie snu. Sztywność stawowa u większości pacjentów, u których występuje, pojawia się początkowo zwykle w godzinach porannych, tzw. bóle startowe [3, 4].

Rys. 1 - Schemat obrazujący patogenezę choroby zwyrodnieniowej stawów [5]

 

Chorobę zwyrodnieniową stawów kolanowych w okresie lekko nasilonych objawów można leczyć w zakresie lecznictwa otwartego. Pacjenci najczęściej na początku zgłaszają się do lekarza rodzinnego, później są kierowani do poradni ortopedycznej, poradni rehabilitacyjnej, także chirurgicznej czy reumatologicznej. Podstawowym celem leczenia zachowawczego ChZSK jest zniesienie lub złagodzenie objawów chorobowych. Zwyrodnienie kolan jest chorobą postępującą, która przy niezastosowaniu pewnych zasad polegających na systematycznej fizjoterapii, redukcji masy ciała, zmniejszeniu obciążenia stawów może prowadzić do zaostrzenia choroby i nieodwracalnych zmian wymagających leczenia operacyjnego.

W leczeniu zachowawczym gonartrozy stosowanych jest obecnie kilka metod terapeutycznych obejmujących: kinezyterapię, fizykoterapię, farmakoterapię oraz podawanie preparatów śród- lub okołostawowo. 

Zabiegi kinezyterapii prowadzone przez fizjoterapeutę powinny obejmować: poprawę siły mięśniowej zginaczy i prostowników stawu kolanowego, zwiększenie zakresu ruchu czynnego w stawie, a także w stawach sąsiadujących – biodrowym i skokowym [6–9]. Kinezyterapia powinna być powiązana z zabiegami fizykalnymi, które mają na celu złagodzenie objawów bólowych, uelastycznienie obkurczonych tkanek, co umożliwi przeprowadzenie bardziej efektywnych ćwiczeń fizjoterapeutycznych. Do najczęściej polecanych zabiegów fizycznych, które mają zastosowanie i udokumentowany w badaniach efekt terapeutyczny, należą: diadynamik, jonoforeza z lignokainą lub z niesterydowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ), magnetoterapia, krioterapia, ultradźwięki, laseroterapia, akupunktura, przezskórna stymulacja nerwu itp. [10–15]. Coraz chętniej jako terapię wspomagającą stosuje się plastrowanie, czyli taping. Zabieg z użyciem taśm sztywnych nazywany jest tapingiem według McConnella, zabieg z użyciem taśm elastycznych – kinesiotapingiem. Działanie metody jest czysto mechaniczne. W przypadku taśm sztywnych opiera się na korekcji ustawienia elementów narządu ruchu w celu osiągnięcia odciążenia stawu (w tym przypadku kolanowego). Taśmy elastyczne oprócz działania mechanicznego wykazują także niewielkie działanie przeciwobrzękowe, przeciwbólowe oraz w mechanizmie dotychczas nieznanym działanie aktywizujące mięśnie [16, 17].

Postępowanie usprawniające zawsze powinno być dobierane indywidualnie i uzależnione od wieku pacjenta, nasilenia oraz etiologii zmian zwyrodnieniowych stawów kolanowych, otyłości, wydolności fizycznej, chorób współistniejących i wielu innych czynników modyfikujących terapię. 

Niewątpliwie ważnym elementem terapii jest edukacja chorego, eliminacja złych nawyków, modyfikacja stylu życia, właściwe odżywianie, utrzymanie lub redukcja masy ciała, systematyczne ćwiczenia i utrzymanie aktywności fizycznej adekwatnej do wieku i możliwości pacjenta. Leczenie zachowawcze polega również na odciążeniu chorego stawu poprzez ograniczenie chodzenia i stania oraz stosowanie częstych odpoczynków w pozycji leżącej. Lekarz opiekujący się pacjentem powinien także rozważyć zastosowanie zaopatrzenia ortopedycznego. Laska dłoniowa lub kula łokciowa ułatwiają chodzenie na dłuższych dystansach, a także po schodach, zmniejszają obciążenie stawu oraz dolegliwości bólowe.

Laskę dłoniową należy stosować po stronie przeciwnej do kolana chorego, natomiast torbę, np. z zakupami, po stronie chorej lub bardziej zmienionej chorobowo. U pacjentów z deformacjami stawu w postaci koślawości lub szpotawości można stosować odpowiednie wkładki ortopedyczne do butów [18–22].

Leczenie farmakologiczne powinno być zawsze uzupełnieniem leczenia fizjoterapeutycznego oraz dopełnieniem po zmianie złych nawyków zdrowotnych. Stosowane leki należą do grup leków przeciwbólowych, przeciwzapalnych, zmniejszających napięcie mięśniowe oraz uspokajających i przeciwdepresyjnych. Ordynując leki, należy pamiętać, że w trakcie długotrwałego przyjmowania działają szkodliwie na układ pokarmowy, zwiększając ryzyko krwawień, a także działają toksycznie na wątrobę i nerki. Leki te można stosować doustnie lub miejscowo w postaci żeli, maści, także doodbytniczo w postaci czopków oraz w przypadkach bardziej nasilonych – w postaci wstrzyknięć około- i dostawowych. Stosuje się paracetamol, leki z grupy NLPZ, analgetyki opioidowe, preparaty glukozaminy, chondroityny. Dostawowo aplikuje się glikokortykosteroidy, kwas hialuronowy oraz stosuje się płukanie jamy stawowej [23–27].

Specjaliści ortopedii chętnie stosują mało inwazyjne metody artroskopowe z usunięciem lub bez usunięcia tkanek patologicznych, a także osteotomie oraz częściowe alloplastyki stawu. W przypadkach zaawansowania ChZSK i braku poprawy po leczeniu zachowawczym lub mało inwazyjnym stosuje się całkowitą alloplastykę/endoprotezoplastykę stawu kolanowego [3, 9, 19, 28, 29].

Leczenie farmakologiczne powinno być zawsze uzupełnieniem leczenia fizjoterapeutycznego oraz dopełnieniem po zmianie złych nawyków zdrowotnych.

Endoprotezoplastyka stawów kolanowych

Celem artykułu jest przedstawienie standardów postępowania po operacji endoprotezoplastyki stawów kolanowych u pacjentów leczonych w Klinice Rehabilitacji Uniwersytetu im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu.

W dużym uproszczeniu endoprotezoplastyka stawu kolanowego to wymiana uszkodzonych elementów stawowych. Zabieg ten wykonuje się wtedy, gdy inne metody leczenia zachowawczego oraz drobnych zabiegów inwazyjnych nie przynoszą oczekiwanych rezultatów, szczególnie w zakresie bólu oraz utrzymania codziennej aktywności upośledzonej z powodu utraty funkcji zwyrodniałego stawu kolanowego. Głównym celem zabiegu endoprotezoplastyki są znaczne zmniejszenie lub uwolnienie pacjenta od uporczywych dolegliwości bólowych, przywrócenie w możliwie największym stopniu prawidłowego zakresu ruchu i prawidłowej funkcji statycznej i dynamicznej stawu, korekcja zaburzonej osi stawu i poprawa jego stabilności. Generalnym celem całkowitej wymiany stawu jest poprawa jakości życia chorego w szerokim tego słowa znaczeniu. 

Wskazaniami do przeprowadzenia zabiegu endoprotezoplastyki stawu kolanowego są: 

  • ograniczenie aktywności fizycznej i funkcji kolana pacjenta z powodu choroby zwyrodnieniowej stawu,
  • wiek powyżej 60 lat, 
  • mały zakres ruchomości w stawie ze znacznym stopniem destrukcji stawu kolanowego i destrukcją powierzchni stawowych,
  • duża niestabilność lub podwichnięcie stawu,
  • silne, uporczywe dolegliwości bólowe stawu kolanowego, pojawiające się w spoczynku i w nocy, nieustępujące pomimo stosowanych leków przeciwbólowych oraz przeciwzapalnych,
  • wyczerpanie innych możliwości terapeutycznych: farmakologicznych i operacyjnych (artroskopia, debridement, shaving, synowektomia, osteotomia).

Przeciwwskazaniami do zabiegu endoprotezoplastyki są: infekcja stawu lub okolicy operowanej, niewydolność mięśniowa (np. niedowłady po udarze mózgu), zaburzenia ukrwienia kończyny, obciążenia internistyczne. Jako przeciwwskazania względne należy wziąć pod uwagę znaczną osteoporozę, młody wiek pacjenta i dużą 
otyłość [9, 20, 29].

Istotne jest, aby w możliwie jak najkrótszym czasie odzyskać zdolność do samoobsługi oraz sprawnego wykonywania rutynowych czynności życia codziennego.

Standardy postępowania po endoprotezoplastyce stawów kolanowych

Pooperacyjne uruchomienie pacjenta oraz aktywna wczesna rehabilitacja wymagają znacznego wysiłku fizycznego. Dlatego niezwykle ważne jest osiągniecie możliwie najlepszej kondycji fizycznej jeszcze przed zabiegiem operacyjnym.

Zalecenia specjalisty rehabilitacji medycznej i ortopedy powinny obejmować ćwiczenia wzmacniające siłę mięśniową kończyn górnych w celu łatwiejszego chodzenia w asekuracji kul łokciowych lub balonika po operacji, ćwiczenia izometryczne mięśnia czworogłowego uda oraz trening chodu. Osoby otyłe powinny także pamiętać o redukcji masy ciała, co pozwoli zmniejszyć obciążenie endoprotezy po operacji. 

Rehabilitacja pooperacyjna ustalana jest w sposób indywidualny, zależnie od fizycznych możliwości pacjenta oraz od szybkości gojenia się rany, a także wielu innych czynników. Istotne jest, aby w możliwie jak najkrótszym czasie odzyskać zdolność do samoobsługi oraz sprawnego wykonywania rutynowych czynności życia codziennego. 

Ogólne zasady usprawniania pacjentów po całkowitej alloplastyce stawów kolanowych w Klinice Rehabilitacji UM w Poznaniu są następujące.

Faza I: tydzień 0–2. 

Celem tej fazy rehabilitacji jest możliwie jak najszybsza pionizacja chorego, uzyskanie dobrego zakresu ruchu w stawie kolanowym (0–90°) oraz osiągnięcie jak największej samodzielności i funkcjonalności pacjenta. W momencie wypisu do domu pacjent powinien potrafić:

  • swobodnie przemieszczać się w obrębie łóżka, 
  • swobodnie przemieszczać się do toalety i bezpiecznie z niej korzystać,
  • chodzić po schodach w górę i w dół oraz pokonywać typowe bariery architektoniczne (np. progi, krawężniki, wsiadanie i wysiadanie z samochodu, pokonywaniewąskich przejść itp.),
  • poprawnie wykonywać wszystkie zalecone ćwiczenia.

Szczegółowy plan rehabilitacji w pierwszych dobach pooperacyjnych

Dzień 1. 

  • kontrola ułożenia kończyny operowanej w łóżku chorego (pełen wyprost, wyższe ułożenie kończyny z podłożeniem klina pod podudzie strony operowanej),
  • rozpoczęcie ćwiczeń oddechowych, 
  • edukacja i wykonywanie ćwiczeń w zakresie profilaktyki przeciwzakrzepowej,
  • rozpoczęcie ćwiczeń izometrycznych mięśni (czworogłowych, pośladkowych, kulszowo-goleniowych),
  • nauka zmiany pozycji ciała w łóżku,
  • rozpoczęcie ćwiczeń na szynie CPM (ang. continous passive motion) w tolerowanym bezbólowym zakresie ruchu,
  • chłodzenie operowanego stawu (np. co 2 godz. przez 15 min okłady żelowe).

Dzień 2.

  • pionizacja przy balkoniku, początkowo chodzenie o balkoniku lub o dwóch kulach łokciowych (należy szczególnie zwrócić uwagę na zgięcie stawu kolanowego w czasie fazy przenoszenia),
  • kontynuacja ćwiczeń stosowanych poprzedniego dnia, samowspomagane ćwiczenia zginania czynnego stawu kolanowego w pozycji siedzącej na brzegu łóżka,
  • wszystkie ćwiczenia wykonywane 3–5 razy dziennie, 
  • mobilizacja pacjenta, aby możliwie jak najwięcej czasu spędzał poza łóżkiem. 

Faza II: tydzień 2–4.

W kolejnej fazie rehabilitacji celem jest intensyfikacja wykonywanych ćwiczeń oraz zwiększanie dystansu chodu.
Zaleca się:

  • ochładzanie stawu kolanowego,
  • w razie potrzeby stosowanie zabiegów fizykoterapii (magnetoterapia, krioterapia),
  • kontrolę obrzęku i wysięku,
  • kontrolę rany pooperacyjnej, 
  • sukcesywne zwiększanie dystansu marszu (200–300 m),
  • ćwiczenia na rowerze stacjonarnym bez obciążenia,
  • ćwiczenia czucia kinestetycznego (propriocepcji),
  • taping (plastrowanie).

Faza III: tydzień 4–6.

Celem tej fazy rehabilitacji jest zwiększenie wydolności organizmu i siły mięśni kończyn górnych i dolnych, najczęściej już w warunkach pozaszpitalnych.

Zaleca się:

  • kontynuację ćwiczeń wyuczonych w poprzednim okresie rehabilitacji,
  • zwiększenie dystansu pokonywanego marszem (powyżej 300 m) oraz na rowerze stacjonarnym (bez obciążenia lub z małym obciążeniem),
  • kontrolę rany pooperacyjnej (ewentualnie mobilizację blizny),
  • próbę chodzenia o jednej kuli łokciowej,
  • ćwiczenia SLR (ang. straight leg raising),
  • stosowanie miniprzysiadów, które zwiększają kontrolę ekscentryczną mięśnia czworogłowego uda.

Faza IV: tydzień 6.–12. 

Okres powrotu pełnej funkcji stawu kolanowego. Należy wdrożyć:

  • chodzenie bez pomocy kul łokciowych i/lub balkonika,
  • dystans marszu nieograniczony, 
  • ćwiczenia propriocepcji (jednonożne),
  • zwiększenie obciążenia podczas ćwiczeń siłowych.

Rys. 2 - Przykładowe ćwiczenia i sposób ich wykonywania dla pacjentów po operacji endoprotezoplastyki stawu kolanowego

Dyskusja

Zabieg endoprotezoplastyki stawu kolanowego nie niweluje wtórnych zmian powstałych w organizmie na skutek długotrwałego schorzenia. W przebiegu rozwijającej się ChZSK, a często także współistniejącej choroby zwyrodnieniowej wielostawowej, powstają powikłania w postaci przykurczów zgięciowo-wyprostnych, osłabienia grup mięśniowych, wadliwego chodu oraz wadliwej postawy ciała, które są wynikiem kompensacji dolegliwości zwyrodniałego stawu kolanowego [30].

Na całym świecie istnieje wiele różnorodnych protokołów rehabilitacyjnych, które w części przypadków znacząco różnią się od siebie. Różnice wynikają nie tylko z rodzaju zastosowanej protezy, ale także z doświadczenia ośrodka przeprowadzającego wymianę stawu. Jedne ośrodki będą kładły nacisk na przedoperacyjne przygotowanie pacjenta, szczególnie redukcję masy ciała, inne na leczenie przeciwobrzękowe i przyspieszające gojenie, jeszcze inne na wykorzystanie zabiegów dodatkowych, takich jak zabiegi fizykalne czy taping. Jednakże cel wypracowanych przez lata programów rehabilitacyjnych jest jeden – jak najszybszy powrót pacjenta do zdrowia umożliwiający normalną aktywność życiową [1, 2, 5,29, 31].

Wnioski

Przed przyjęciem do szpitala pacjent powinien pamiętać, że po powrocie do domu po zabiegu operacyjnym przez okres kilku pierwszych tygodni będzie prawdopodobnie wymagał opieki oraz pomocy innych osób, szczególnie w zwyczajowych czynnościach domowych z zakresu przygotowywania posiłków, utrzymania higieny osobistej oraz w transporcie w domu i poza domem. Przygotowanie domu dla pacjenta zarówno po endoprotezoplastyce stawu kolanowego, jak i biodrowego polega głównie na: umieszczeniu przedmiotów codziennego użytku w zasięgu ręki, aby nie trzeba było się po nie schylać lub sięgać wysoko, przygotowanie wygodnego miejsca z telefonem, lekami, okularami itp., unikanie korzystania ze schodów (np. zmiana charakteru pomieszczenia salon–parter, sypialnia–piętro), przestawienie mebli w mieszkaniu, aby nie przeszkadzały przy poruszaniu się o balkoniku lub o kulach, przygotowanie lub zakup wysokiego krzesła z podłokietnikiem, montaż uchwytów przy toalecie i w prysznicu, usunięcie dywanów i kabli z podłogi itp. 

Pacjentów bardziej aktywnych, chcących powrócić do uprawiania sportów, należy uświadomić, jakie rodzaje aktywności mogą uprawiać. Zaleca się takie sporty, jak spacery, nordic walking, golf, taniec, narty biegowe, ćwiczenia grupowe, ćwiczenia z wykorzystaniem bieżni czy roweru stacjonarnego. Nie należy uprawiać takich sportów, jak koszykówka, siatkówka, squash, hokej, podnoszenie ciężarów czy narciarstwo zjazdowe ze względu na generowanie dużych obciążeń dla stawów i ryzyko upadku.

U większości pacjentów po zabiegu endoprotezoplastyki w większym lub mniejszym stopniu dochodzi do złagodzenia dolegliwości bólowych kolana oraz do poprawy funkcji kończyny dolnej, a także ogólnej sprawności chorego. Należy jednak pamiętać, że operacja alloplastyki stawu kolanowego należy do dużych operacji, a pełny powrót do zdrowia jest procesem długotrwałym. Operacja dotyczy głównie osób starszych, dlatego ważny jest odpowiedni dobór ćwiczeń fizycznych oraz przestrzeganie podstawowych zasad dotyczących przyjmowanych leków, przestrzegania diety czy aktywności fizycznej. Pacjent musi pamiętać o fakcie posiadania sztucznego stawu kolanowego przy takich czynnościach, jak dźwiganie, wsiadanie i prowadzenie samochodu, siadanie, spanie, zakładanie skarpet i butów, życie seksualne i wiele innych aktywności towarzyszących życiu codziennemu. Wszystko po to, aby powrót do zdrowia był trwały, a jakość życia chorego poprawiła się w sposób znaczący. 

Piśmiennictwo

  1. Jordan K.M., Arden N.K., Doherty M., Bannwarth B., Bijlsma J.W.J. et al. EULAR recommendations 2003: an evidence based approach to the management of knee osteoarthritis: report of a Task Force of the Standing Committee for International Clinical Studies Including Therapeutic Trials (ESCISIT). Annals of the Rheumatic Diseases 2003; 62: 1145-1155.    
  2. Górecki A. Problemy leczenia zmian zwyrodnieniowych stawu biodrowego i kolanowego. [W:] Dekada kości i stawów 2000–2010. Kruczyński J. (red.). Wyd. FundacjaRozwoju Ortopedii i  Rehabilitacji. Kraków 2000, s. 22-25.
  3. Wiktora Degi ortopedia i rehabilitacja. Kruczyński J., Szulc A. (red.). PZWL, Warszawa 2015.
  4. Choroby reumatyczne. Zimmermann-Górska I. (red.). PZWL, Warszawa 2004.
  5. Wierusz-Kozłowska M., Markuszewski J. Postęp w badaniach nad chorobą zwyrodnieniową w ostatniej dekadzie. [W:] Postępy w zakresie epidemiologii, stanu profilaktyki, diagnostyki i leczenia chorób układu kostno stawowego w Polsce i na świecie w okresie dekady 2000–2010. Kruczyński J. (red.). Wyd. Fundacja Rozwoju Ortopedii i Rehabilitacji, Warszawa 2010, s. 119-122.
  6. Krukowska J., Czernicki J., Żytkowski A., Karnicki K. Ocena postępów rehabilitacji pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów kolanowych z wykorzystaniem skomputeryzowanego stanowiska do pomiaru sił mięśni. Reumatologia 2000; 38 (4): 428-436.
  7. Iwanowicz S., Śliwiński Z. Skuteczność postępowania fizjoterapeutycznego u chorych ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów kolanowych. Medycyna Sportowa 2001;17, (11): 425-431.
  8. Dziak A. Zrehabilitowane kolano. Rehabilitacja Medyczna 1999; 3 (2): 8–12.
  9. Brotzman B., Wilk K. Rehabilitacja ortopedyczna. Dziak A. (red. pol.). Elsevier, Urban & Partner, Wrocław 2008.
  10. Lisiński P., Zapalski W., Stryła W. Metody fizykalne w leczeniu bólu u chorych ze zwyrodnieniem stawów kolanowych. Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja 2005; 7 ( 3): 317-321.
  11. Kwolek A., Rehabilitacja medyczna. Urban & Partner, Wrocław 2004.
  12. Kiwerski J. Rehabilitacja medyczna. PZWL, Warszawa 2006.
  13. Straburzyńska-Lupa A. Wpływ impulsowych pól elektromagnetycznych i kinezyterapii na stan kliniczny i wybrane wskaźniki metabolizmu tlenowego u kobiet z chorobą zwyrodnieniową stawów. AWF, Poznań 2005.
  14. Straburzyński G., Straburzyńska-Lupa A. Medycyna fizykalna. PZWL, Warszawa 2000.
  15. Mika T., Kasprzak W. Fizykoterapia PZWL, Warszawa 2004.
  16. Anandkumar S., Sudarshan S., Nagpal P. Efficacy of kinesiotaping on isokinetic quadriceps torque in knee osteoarthritis Physiotherapy Theory and Practise. An International Journal of Physiotherapy 2014; 30 (6): 375-383. 
  17. Hwi-young Ch., Eun-Hye K., Junesun K., Young Y. Wook Kinesio Taping Improves Pain, Range of Motion and Proprioception in Older Patients with Knee Osteoarthritis. American Journal of Physical Medicine & Rehabilitation 2015; 94 (3): 192-200.
  18. Lewicka K., Rusek W., Kwolek A. Standardy postępowaniaw chorobie zwyrodnieniowej stawu kolanowego. Postępy Rehabilitacji 2004; 18 (3): 47-49.
  19. Widuchowski J., Kusz D. Alloplastyka całkowita stawu kolanowego. Wiadomości Lekarskie 2004; 57 (3–4): 166-170.
  20. Kinalski R. Kompendium rehabilitacji i fizjoterapii dla studentów oddziałów fizjoterapii akademii medycznych. Urban & Partner, Wrocław 2002.
  21. Straburzyńska-Lupa A. i in. Ocena subiektywnego odczucia bólu i sprawności ruchowej u pacjentek z chorobą zwyrodnieniową stawów leczonych magnetoterapią i kinezy-terapią. Fizjoterapia Polska 2004; 2: 151-156.
  22. Van Baar M.E., Assendelft W.J., Dekker J. et al. Effectiveness of exercise therapy in patients with osteoarthritis of the hip or knee: a systematic review of randomized clinical trials. Arthritis Rheum. 1999; 42 (7): 1361-9.
  23. Bradley J., Brandt K., Katz B. et al. Treatment of knee osteoarthritis: relationship of clinical features of joint inflammation to the response to a nonsteroidal antiinflammatory drug or pure analgesic. J Rheumatol 1992;19 (12): 1950-4.
  24. Williams H., Ward J., Egger M. et al. Comparison of naproxen and acetaminophen in a two-year study of treatment of osteoarthrosis of the knee. Arthr Rheum 1993; 36 (9): 1196-206.
  25. Bradley J., Brandt K., Katz B. et al. Treatment of knee osteoarthritis: relationship of clinical features of joint inflammation to the response to a nonsteroidal antiinflammatory drug or pure analgesic. J Rheumatol 1992; 19 (12): 1950-4.
  26. Williams H., Ward J., Egger M. et al. Comparison of naproxen and acetaminophen in a two-year study of treatment of osteoarthrosis of the knee. Arthr Rheum 1993;36 (9): 1196-206.
  27. Filipowicz-Sosnowska A., Stanislawska-Biernat E. Współczesne metody leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów. Ter. i Leki 2001; 51 (5): 16-22.
  28. Góralczyk B., Mikuła W., Jagodzińska K. Choroba zwyrodnieniowa stawów. Med. Rodź. 2000; 2: 18-20.
  29. Górecki A. Problemy leczenia zmian zwyrodnieniowych stawu biodrowego i kolanowego. Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja 2000; 2 (2): 115.
  30. Wolny T., Saulicz E., Molicka D., Ryngier P. Terapia wtórnych skutków zmian zwyrodnieniowych stawu kolanowego – ocena skuteczności różnych sposobów postępowania. Medycyna Sportowa 2000; 10 (111): 40-43.
  31. Autokorala I., Makovey J., Lawler L., Messier S.P., Bennell K., Hunter D.J. Is there a dose relationship between weight loss and symptom improvement in persons with knee osteoarthritis? Arthritis Care Res 2016 Jan 19. [Epub ahead of print].

Przypisy