Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki ortopedy

19 lipca 2018

NR 10 (Maj 2018)

Paznokieć wrastający – aktualne możliwości leczenia

923

Paznokieć wrastający jest jednym z częściej występujących schorzeń paznokci – głównie paluchów. Choroba może pojawić się w każdym wieku, ale szczególnie predysponowani do jej wystąpienia są ludzie młodzi. Etiologia jest złożona i obejmuje wpływ czynników anatomicznych, wewnętrznych i zewnętrznych. Stosunkowo często schorzenie ma charakter przewlekły z tendencją do nawrotów. Dominującym objawem są dolegliwości bólowe negatywnie wpływające na jakość życia. W leczeniu stosuje się metody nieinwazyjne i chirurgiczne. 

Na określenie schorzenia stosowane są wymiennie nazwy: wrastający paznokieć (unguis incarnatus) lub onychroptosis (pokrycie brzegu paznokcia wałem paznokciowym). Jest jednym z częściej występujących schorzeń paznokcia, głównie palucha [1–3]. Brzeg paznokcia, uciska wał paznokciowy, powodując początkowo dolegliwości bólowe.

POLECAMY

W następstwie długotrwałego ucisku może dojść do stanu zapalnego, przerwania ciągłości skóry, infekcji i hipergranulacji [2–5]. Bardzo często dolegliwości mają charakter przewlekły, nawracający, powodują obniżenie jakości życia, utrudniają wykonywanie codziennych czynności oraz wpływają na sposób spędzania wolnego czasu [3, 6–9].

Etiologia

Przyczyną choroby mogą być: 

  • czynniki anatomiczne: kształt paznokcia, przerośnięte wały paznokciowe, deformacja koślawa palucha z jego rotacją [4, 7, 10–12, 14], 
  • czynniki wewnętrzne: cukrzyca, nadwaga, nadpotliwość stóp, nowotwór podpaznokciowy, zaawansowany wiek [11, 15]; szybki wzrost masy ciała, np. w czasie ciąży, skutkuje zmianą biomechaniki stopy i ustawienia palców, co może być przyczyną wbijania się bocznego lub przyśrodkowego brzegu płytki paznokciowej w wał [11],
  • czynniki zewnętrzne: uraz lub powtarzające się mikrourazy paznokcia palucha, niewłaściwe obcinanie płytki paznokciowej, ciasne, wilgotne obuwie, infekcje płytki paznokciowej [4, 7, 10, 11], 
  • zbyt mocne wycięcie brzegów płytki paznokciowej powoduje przesunięcie wału paznokcia w kierunku łożyska, ograniczając miejsce do prawidłowego wzrostu paznokcia. Ciasne obuwie może prowadzić do zagięcia brzegów paznokcia ku dołowi, zwiększając wypukłość płytki paznokcia [11].

Epidemiologia 

Schorzenie dotyczy zwłaszcza nastolatków i młodych ludzi w wieku 20–30 lat, choć może wystąpić zarówno u niemowląt, jak i osób w wieku podeszłym [1, 4].

Wyróżnia się następujące typy paznokci wrastających: niemowlęcy (przyczyna – wolny brzeg paznokcia nie dorósł do opuszka) [2, 5], dziecięcy (uwarunkowane genetycznie lub efekt przerośniętego wału paznokciowego), pokwitaniowy (zwężenie łożyska paznokcia), dorosły (zagięte brzegi paznokcia), dystalnie osadzone (za krótki paznokieć), retronychia (wrastanie w części proksymalnej z onycholizą – oddzieleniem części dystalnej od łożyska), rurkowatość paznokci (zwijanie płytki paznokciowej, w niektórych przypadkach obecność osteofitów pod płytką paznokciową) [2, 4].

Patofizjologia

Fizjologicznie przestrzeń między brzegiem paznokcia a wałem paznokciowym wynosi ok. 1 mm. Rowek pokryty jest cienką warstwą nabłonka, który leży bezpośrednio pod paznokciem i obok brzegu paznokcia. W prawidłowych warunkach przestrzeń ta wystarczająco chroni wał paznokciowy przed drażnieniem. Buty z wąskimi przodami lub dopasowane, uciskające pończochy lub skarpety powodują nacisk na powierzchnię płytki paznokciowej, opuszkę i boczny brzeg paznokcia. Skutkuje to zanikiem przestrzeni pomiędzy brzegiem paznokcia i wałem paznokciowym oraz stałym drażnieniem. Reakcją jest obrzęk wału paznokciowego prowadzący stopniowo do hiperplazji sąsiadującej tkanki miękkiej i docelowo do hipergranulacji. Przy dalszym postępie choroby w wyniku stałego ucisku bocznego brzegu paznokcia następuje przerwanie ciągłości naskórka wału paznokciowego w okolicy rowka i wtórne nadkażenie [16]. 

Objawy

Według klasyfikacji proponowanej przez Heifetza [14, 17] wyróżnia się po trzy stadia: (zdj. 1.):

  • I stadium – stan zapalny, obrzęk i dolegliwości bólowe; 
  • II stadium – stan zapalny, obrzęk, dolegliwości bólowe, ziarnina; 
  • III stadium – stan zapalny, obrzęk, dolegliwości bólowe, stwardnienie powierzchni ziarniny i wału paznokciowego, infekcja i wysięk ropny spowodowany najczęściej przez zakażenie bakteriami z rodzaju Staphylococcus, rzadziej Pseudomonas lub Streptococcus [2, 5, 12, 14, 18]. 

Stosowana jest również bardziej precyzyjna pięciostopniowa klasyfikacja Scholza [4, 11].

Diagnostyka

Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym. W przypadku wydzieliny ropnej wskazane jest badanie bakteriologiczne i mikologiczne. W zawansowanym stanie chorobowym należy wykonać badanie radiologiczne dla wykluczenia zapalenia kości paliczka. Należy również wykluczyć obecność wyrośla podpaznokciowego i chorobę nowotworową łożyska paznokcia. 

Leczenie nieinwazyjne

Metody nieinwazyjne są stosowane zarówno jako profilaktyka, jak i leczenie lub jego wspomaganie. Celem jest odbarczenie wału paznokciowego, izolowanie wału paznokciowego i brzegu paznokcia oraz zabezpieczenie toru wzrostu paznokcia.

Wyróżnia się następujące możliwości leczenia nieinwazyjnego:

  • taping wałów paznokciowych i opuszki,
  • tamponowanie wałów paznokciowych,
  • aplikowanie nici dentystycznej w wały paznokciowe,
  • stosowanie rurek ochronnych na brzeg paznokcia,
  • wykonanie szyny cyjanoakrylowej,
  • naklejanie sztucznego, plastikowego paznokcia – platformy,
  • stosowanie klamer naklejanych,
  • aplikowanie klamer ortonyksyjnych.

Taping wałów paznokciowych i opuszki

Taśma odciąga boczny wał paznokciowy od drażniącego brzegu paznokcia. Pierwszy pasek o szerokości 15–20 mm i długości 5 cm jest aplikowany tak, aby boczny wał paznokciowy odciągać od brzegu paznokcia.

Drugi pasek taśmy, zwany kotwicą, aplikowany jest ponad początkiem pierwszej taśmy w celu stabilizacji pierwszej taśmy i zwiększenia naciągu części dalszego wału paznokciowego. 

Metoda ma zastosowanie w początkowym stadium wrastania. Nie może być stosowana u osób z nadpotliwością stóp lub w przypadku stadium wrastania z wysiękiem i ziarniną. Pacjenci codziennie samodzielnie wykonują taping przy użyciu dwóch pasków taśmy [2, 4, 13, 19].

Tamponowanie wałów paznokciowych specjalistycznym opatrunkiem

Tamponowanie polega na umieszczeniu małego paska opatrunku w wale paznokciowym pod brzegiem paznokcia (przyśrodkowym i/lub bocznym) [2, 4]. W przypadku stanu zapalnego II lub III stadium w skali Heifetza tamponada ułatwia odsączanie płynu tkankowego i wydzieliny ropnej. Dodatkowo opatrunek może być nasączany jodyną lub azotanem srebra w celu przyspieszenia leczenia stanu zapalnego [26]. Pasek opatrunku przykłada się do wału paznokciowego, następnie delikatnie wsuwa do wału paznokciowego sondą i podkłada pod brzeg paznokcia w kierunku od części bliższej do części dalszej. Na zakończenie koniec opatrunku podkłada się pod róg paznokcia. Jeżeli nie ma aktywnego stanu zapalnego, cały zabieg jest bezbolesny, chociaż pierwsze zabiegi tamponowania mogą powodować uczucie dyskomfortu. Tamponada po założeniu nie powinna powodować żadnych dolegliwości. Tamponowanie wykonywane jest  samodzielnie przez pacjenta codziennie o stałej porze. Zatamponowany paznokieć nie powinien mieć kontaktu z wodą. W przypadku zamoczenia palca z zatamponowanym paznokciem należy usunąć tamponadę i założyć nową. Wystąpienie uczucia dyskomfortu, bólu lub uczucia pulsowania jest wskazaniem do usunięcia tamponady [3, 11, 20] (zdj. 2).

Aplikowanie nici dentystycznej w wały paznokciowe

Bawełniana nić dentystyczna jest wsuwana pod brzeg  wrastającego paznokcia w celu zabezpieczenia wału paznokciowego przed drażnieniem [2, 4, 12].

Stosowanie rurek ochronnych na brzeg paznokcia

Na brzeg paznokcia nasuwa się giętkie gumowe rurki w różnych rozmiarach w zależności od grubości paznokcia, nacięte na całej długości. Aplikacja rurki chroni drażniony wał paznokcia, zapewnia przestrzeń dla właś-
ciwego wzrostu paznokcia, w przypadku źle obciętych paznokci zapobiega zmianie kierunku wzrostu odrastającego paznokcia. Rurki zalecane są dla osób, które nie radzą sobie z założeniem tamponady. Nie można stosować ich w przypadku wysięku oraz przy nasilonym bólu [2, 4, 11, 12].

Wykonanie szyny cyjanoakrylowej

Zabieg rozpoczyna oddzielenie brzegu wrastającego paznokcia od wału paznokciowego. Drażniący brzeg paznokcia, jeśli jest to konieczne, koryguje się poprzez przycięcie. Powstałą kieszonkę formuje się za pomocą sondy podologicznej i aplikuje 0,1 cm3 cyjanoakrylu, tworząc cienką warstwę. Proces jest zakończony, gdy cyjanoakryl wyschnie i stworzy barierę pomiędzy wrastającym paznokciem a wałem paznokciowym. Metoda ma zastosowanie w początkowym stadium wrastania [18].

Naklejanie sztucznego, plastikowego paznokcia – platformy

Szynę z tworzywa sztucznego podkłada się pod brzeg paznokcia. Część stanowiącą uchwyt odcina się i usuwa. Po docięciu brzeg wygładza się. Całą powierzchnię paznokcia łącznie z szyną pokrywa się włóknem szklanym i żelem wiążącym. Metoda ta ma zastosowanie w początkowym stadium wrastania – bez ziarniny zapalnej [12, 21].

Stosowanie klamer naklejanych

Klamry plastikowe lub klamry plastikowo-metalowe przyklejane są do wcześniej odtłuszczonej i zmatowionej płytki paznokciowej. Klamry plastikowe wykonane są z tworzywa sztucznego o dużej sile naciągu. Klamry plastikowo-metalowe wykonane są z tworzywa sztucznego, w które wtopiony jest drut metalowy. Dzięki takiemu rozwiązaniu uzyskuje się większą siłę naciągu niż w przypadku klamer plastikowych. Klamry naklejane zalecane są do korekty paznokci miękkich. Metoda ma zastosowanie w początkowym stadium wrastania (bez ziarniny i wysięku) [3, 11].

Aplikowanie klamer ortonyksyjnych

Klamra ortonyksyjna (podoklamra) to klamra druciana zaczepiana za brzeg paznokcia i działająca na zasadzie dźwigni. Zabieg implantacji jest praktycznie bezbolesny, cechuje go natychmiastowe działanie przeciwbólowe oraz brak ograniczeń w życiu codziennym (sport, basen, kąpiel).

Ograniczenia w stosowaniu klamry ortonyksyjnej: brak kontaktu lub ograniczony kontakt z pacjentem; neuropatia czuciowa; onycholiza (oddzielenie płytki paznokciowej od łożyska).

Podoklamra składa się z trzech części: dwóch ramion (lewego i prawego) oraz łącznika do ramion. Ramiona wykonane są z drutu o różnych średnicach ze stali twardej oraz łącznika z drutu ze stali miękkiej. Ramiona
dopasowuje się do kształtu i wielkości paznokcia. Na ich końcach wykonuje się zagięcia, które umożliwiają założenie klamry za paznokieć. Po założeniu ramion za płytkę paznokciową następuje ich skręcenie pod napięciem przy użyciu łącznika. Wszystkie zbędne elementy drutów usuwa się, a ostre krawędzie pokrywa zabezpieczającą masą. Klamrę wraz z łącznikiem wymienia się co miesiąc wraz ze wzrostem paznokcia i utrzymuje przez pełny cykl wzrostu paznokcia (12–18 miesięcy) [2–4, 11, 17, 20] (zdj. 3–5). 

Leczenie chirurgiczne 

Możliwości leczenia chirurgicznego obejmują:

  • częściową resekcję płytki paznokciowej,
  • całkowitą resekcję płytki paznokciowej,
  • plastykę tkanek miękkich – wału paznokciowego,
  • resekcję macierzy i łożyska paznokcia (chirurgiczną i chemiczną),
  • amputację sposobem Syme’a.

Zabiegi chirurgiczne są wykonywane najczęściej w znieczuleniu palca lub obwodowej części I kości śródstopia jednoprocentowym roztworem lidokainy sposobem Obersta [22].

Resekcja częściowa płytki paznokciowej

Zabieg polega na usunięciu tylko podłużnego fragmentu brzegu bocznego płytki paznokciowej, a następnie wprowadzeniu pod brzeg paznokcia opatrunku gazowego, zmienianego w miarę wzrostu paznokcia. Systematyczną wymianę opatrunku stosuje się aż do ukończenia wzrostu paznokcia. Częstotliwość nawrotu deformacji wynosi od 47% [23] do 77% [24].

Całkowita resekcja płytki paznokciowej

Całkowitej resekcji płytki paznokciowej dokonuje się w przypadku rozległej infekcji. Zabieg umożliwia oczyszczenie macierzy i znaczące zmniejszenie bólu, ale wiąże się z bardzo dużym ryzkiem nawrotu schorzenia (70–80%) 
[25, 26]. Przeprowadzenie dodatkowo (po ustąpieniu aktywnego zakażenia) całkowitej resekcji proksymalnej części macierzy (zabieg metodą według Zadika) [27] pozwala zmniejszyć ten odsetek, ale z ostateczną trwałą deformacją płytki paznokciowej. Jednym z następstw izolowanej całkowitej resekcji płytki paznokciowej jest przerost skóry dystalnej części opuszki (z powodu obciążeń palucha w fazie odbicia) i zagłębienie się 
w niej rosnącego na nowo paznokcia. W celu zmniejszenia częstości występowania powyższej deformacji zalecana jest eliptyczna resekcja nadmiaru skóry i tkanek miękkich ze szczytu i brzegu przyśrodkowego lub bocznego paliczka dystalnego [23]. Obserwowanym powikłaniem jest także częściowe lub całkowite uszkodzenie łożyska paznokcia z wtórnym oddzielaniem płytki (onycholiza).

Plastyka wału paznokciowego

Zabieg ten stosuje się jako uzupełnienie resekcji częściowej płytki, po ustąpieniu ostrego zakażenia. Resekcja klinowa obejmuje fragment przerosłego fałdu skórnego (z pozostawieniem rowka paznokcia) po stronie bocznej z zeszyciem brzegów rany dla odbarczenia brzegu bocznego paznokcia. 

Izolowana resekcja wału paznokciowego (zabieg Vandenbosa)

Zabieg polega na szerokiej eliptycznej resekcji wału paznokciowego bez opracowania brzegu paznokcia, macierzy i łożyska. Ranę pooperacyjną pozostawia się do gojenia przez ziarninowanie. Metodę cechuje duża skuteczność, dobry efekt kosmetyczny i bardzo niskie prawdopodobieństwo nawrotu [28, 29], choć istnieją doniesienia wskazujące na częstość nawrotów rzędu 20% [30].

Resekcja klinowa wału paznokciowego i brzegu paznokcia

Zabieg polega na wycięciu przerosłego fałdu paznokcia wraz hipergranulacją oraz wprowadzeniu zdrowych tkanek pod płytkę paznokciową [31]. Po wycięciu zmienionych zapalnie tkanek fałdu oraz brzegu bocznego paznokcia (szerokości ok. 3 mm) wprowadza się płat skórny pod pozostałą część płytki, mocując go szwami. 

Resekcja macierzy (zabieg Heifetza) i macierzy wraz z łożyskiem (zabieg Winograda) paznokcia

Zabiegi te są stosowane po ustąpieniu ostrego zakażenia. Po wycięciu brzegu bocznego paznokcia następuje resekcja całej bocznej części macierzy bądź macierzy i łożyska paznokcia, a pozostały fałd boczny doszywa się do płytki paznokciowej [32, 33]. Częstość nawrotu deformacji według danych z piśmiennictwa sięga od 1,7% [34] do 27% [26].

Matriksektomia chemiczna (z użyciem fenolu, wodorotlenku sodu lub kwasu trójchlorooctowego)

Po wycięciu brzegu paznokcia i zabezpieczeniu skóry fałdu za pomocą aplikatora wprowadza się np. 88-procentowy roztwór fenolu do macierzy i rowka paznokcia i pozostawia go na 1–3 minut, a następnie wypłukuje alkoholem. Według danych z piśmiennictwa częstotliwość nawrotów sięga od poniżej 1% do 10%, a satysfakcja pacjentów z efektu leczenia 80–99% [14, 35–38].

Amputacja sposobem Syme’a

Zabieg ten stosuje się w przypadkach nawrotowych. Polega na resekcji całego kompleksu paznokcia (wraz z macierzą i łożyskiem), wycięciu obwodowej części paliczka dalszego i zamknięciu rany przez doszycie opuszki do skóry po stronie grzbietowej palucha. Zabieg cechuje się dużą skutecznością (do 12% nawrotu) [39], 
jednak ze względu na niezadowalający efekt kosmetyczny powinien być wykonywany tylko w wybranych przypadkach. 

Antybiotykoterapia

Antybiotyki są powszechnie wykorzystywane w przypadku infekcji, choć brak dowodów naukowych na ich skuteczność w leczeniu zakażenia towarzyszącemu paznokciowi wrastającemu, przy braku jednoczesnego opracowania miejscowego. Wiele badań wskazuje na wysoką skuteczność wyłącznie leczenia miejscowego (najczęściej resekcji części płytki i matriksektomii), niezależnie od dołączonej antybiotyko-
terapii [40, 41]. 

Podsumowanie

Leczenie chirurgiczne powinno być stosowane, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi rezultatów (bardzo rzadkie przypadki w materiale własnym autorów). W przypadkach opornych na leczenie nieinwazyjne autorzy preferują technikę Winograda. 

U niemowląt i małych dzieci dobre rezultaty daje samo tamponowanie paznokci.

Proponowany schemat postępowania podologicznego w leczeniu paznokcia wrastającego jest następujący:

  • eliminacja procesu zapalnego (usunięcie drażniącej części płytki, usunięcie ziarniny z wykorzystaniem roztworu azotanu srebra, tamponowanie paznokcia, w określonych przypadkach antybiotykoterapia celowana zgodnie z wymazem),
  • korekta paznokcia za pomocą klamry ortonyksyjnej lub kontynuacja tamponowania, utrzymanie klamry przez cały okres wzrostu paznokcia – do 1,5 roku,
  • u pacjentów po przebytej częściowej lub całkowitej resekcji płytki – tamponowanie w celu otwarcia drogi wzrostu paznokcia i uniknięcia nawrotu choroby,
  • profilaktyka nawrotów – dobór odpowiedniego, szerokiego obuwia, wykonanego z materiału zapobiegającego poceniu stóp, poprawna pielęgnacja paznokci. 

Piśmiennictwo

  1. Ozan F., Doğar F., Altay T. i wsp. Partial matricectomy with curettage and electrocautery: a comparison of two surgical methods in the treatment of ingrown toenails. Dermatol Surg  2014; 40 (10): 1132–1139.  
  2. Haneke E. Controversies in the treatment of ingrown nails. Dermatol Res Pract 2012; 2012: 783924. 
  3. Załęska-Żyłka I. Higiena stóp w profilaktyce unguis incarnatus. Probl Hig Epidemiol 2009; 90 (1): 18–21.
  4. Khunger N., Kandhari R. Ingrown toenails. Indian J Dermatol Venerol Leprol 2012; 78 (3): 279–289.
  5. Antończak P.P., Jurzak M., Adamczyk K. i wsp. Wrastający paznokieć – etiopatogeneza, profilaktyka i leczenie zachowawcze. Przegl Dermatol 2015; 102: 343–348.
  6. Livingston M.H., Coriolano K., Jones S.A. Nonrandomized assessment of ingrown toenails treated with excision of skinfold rather than toenail (NAILTEST): An observational study of the Vandenbos procedure. J Pediatr  Surg  2017; 52 (5): 832–836.
  7. Borges A.P.P., Pelafsky V.P.C., Miot L.D.B. i wsp. Quality of life with ingrown toenails: a cross-sectional study. Dermatol Surg 2017; 43 (5): 751–753.
  8.  Aksoy B., Aksoy H.M., Civas E. i wsp. Lateral foldplasty with or without partial matricectomy for the managment of ingrown toenails. Dermatol Surg 2009; 35 (3): 462–468.
  9. Maleszka R., Ratajczak-Stefańska V., Bofer M. i wsp. Choroby paznokci w praktyce kosmetologicznej. Roczniki Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie 2010; 56 (1): 57–64.
  10. Bryant A., Knox A. Ingrown toenails: the role of the GP. Aust Fam Physician 2015; 44 (3): 102–105. 
  11. Kordus K., Śpiewak R. Niechirurgiczne metody korekcji paznokci wrastających – rola podologa jako pośrednika między pacjentem a lekarzem. Pol J Cosmetol 2011; 14 (1): 27–33.
  12. Heidelbaugh J.J., Lee H. Managment of the ingrown toenail. Am Fam Physician 2009; 79 (4): 3003–3012. 
  13. Haricharan R.N., Masquijo J., Bettolli M. Nail-fold excision for the treatment of ingrown toenail in children. J Pediatr 2013; 162 (2): 398–402.
  14. Barreiros H., Matos D., Goulão J. i wsp. Using 80% trichloroacetic acid in the treatment of ingrown toenails. An Bras Dermatol 2013; 88 (6): 889–893.
  15. Coughlin M.J., Saltzman C.L., Anderson R.B. Mann’s Surgery of The Foot and Ankle. Wyd. 9, tom 1. Elsevier Saunders, Philadelphia 2014.
  16. Guler O., Tuna H., Mahirogullari M. i wsp. Nail braces as an alternative treatment for ingrown toenails: results from a comparison with the Winograd technique. J Foot Ankle Surg 2015; 54 (4): 620–624.
  17. Doğan F., Altiparmak M., Eskitaįçioğlu T. i wsp. A conservative treatment of ingrown toenails: splinting technique with cyanoacrylate. Eur J Plast Surg 2013; 36 (11): 715–718.
  18. Tsunoda M., Tsunoda K. Patient-controlled taping for the treatment of ingrown toenails. Ann Fam Med 2014; 12 (6): 553–555.
  19. Watabe A., Yamasaki K., Hashimoto A. i wsp. Retrospective evaluation of conservative treatment for 140 ingrown toenails with novel taping procedure. Acta Derm Venerol 2015; 95 (7): 822–825
  20. Sienkiewicz M. Innowacyjne metody leczenia wrastającego paznokcia w gabinetach podologicznych. Med  Health Sci Rev 2016; 2 (3): 108–112.
  21. Matsumoto K., Hashimoto I., Nakanishi H. i wsp. Resin splint as a new conservative treatment for ingrown toenails. J Med Invest 2010; 57 (3–4): 321–325.
  22. Mann R.A., Coughlin M.J. Toenail abnormalities. W: Mann R.A., Coughlin M.J. (red.). The video textbook of foot nad nakle surgery. Medical Video Production, St Louis 1990; 56–66.
  23. Lloyd-Davies R.W., Brill G.C. The aetiology and out-patient management of ingrowing toe-nails. Br J Surg 1963; 50: 592–597.
  24. Keyes E.L. The surgical treatment of ingrow toenails. JAMA 1934; 102: 1458–1460.
  25. Palmer B.V., Jones A. Ingrowing toenails: the results of treatment. Br J Surg 1979; 66: 575–576.
  26. Murray B.R., Bedi B.S. The surgical management of ingrowing toenail Br J Surg 1975; 62: 409–412.
  27. Zadik F.R. Obliteration of the nail bed of the great toe without shortening of the terminal phalanx. J Bone Joint Surg Br 1950; 32: 66–67.
  28. Chapeskie H., Kovacs J.R. Soft-tissue nail-fold excision: a definitive treatment for ingrown toenails. Can J Surg 2010; 53: 282–286.
  29. Livingston M.H., Coriolano K., Jones S.A. Nonrandomized assesment of ingrown toenails treated with excision of skinfold rather than toenail (NAILTEST): an observational study of the Vandenbos procedure. J Ped Surg 2017, 52: 832–836.
  30. Antrum R.M. Radical excision of the nailfold for ingrowing toenail. J Bone Joint Surg Br 1984, 66: 63–65.
  31. El-Shaer W.M. Lateral fold rotational flap technique for treatment of ingrown nail. Plast Reconstr Surg 2007; 120: 2131–2133.
  32. Heifetz C.J. Operative management of ingrown toenail. J Mo Med Assoc 1945; 42: 213–216.
  33. Winograd A.M. Modification in technique of operation for ingrown toe-nail. JAMA 1929; 92: 229–230.
  34. Gabriel S.S., Dallos V., Stevenson D.L. The ingrowing toenail: a modified segmental matrix excision operation. Br J Surg 1979; 66: 285–286.
  35. Shaikh H., Mansoor J. Efficacy of Wedge resection with phenolisation in the treatment of ingrowing toenails. J Am Podiatr Med Assoc 2008; 2008: 118–122.
  36. Vaccari S., Dika E., Balestri R. Partial excision of matrix and phenolic ablation for the treatment of ingrowing toenail: a 36 month follow-up of 197 treated patients. Dermatol Surg 2010; 36: 1288–1293.
  37. Karaca N., Dereli T. Treatment of ingrown toenail with proximolateral matrix partial excision and matrix phenolisation. Ann Fam Med 2012; 10: 556–559.
  38. Yang G., Yanchar N.L., Lo A.Y. i wsp. Treatment of ingrown toenails in the pediatric population. J Pediatr Surg 2008; 43: 931–935.
  39. Pettine K.A., Cofield R.H., Johnson K.A. i wsp. Ingrown toenail: results of surgical treatment. Foot Ankle 1988; 9: 130–134. 
  40. Brown F.C. Chemocautery of ingrown toenails. J Dermatol Surg Oncol 1981; 7 (4): 331–333.
  41. Monheit G.D. Nail surgery. Dermatol Clin 1985; 3 (3): 521–530.

Przypisy