Czas wakacji kojarzymy z piękną pogodą, aktywnym wypoczynkiem, a co za tym idzie – z kontuzjami. Przez znaczną część roku większość z nas nie podejmuje żadnej aktywności sportowej. Kiedy natomiast nadchodzi wakacyjna aura i długo wyczekiwany odpoczynek, staramy się zadbać o kondycję, co często kończy się niechcianym urazem. Zazwyczaj robimy to bowiem bez odpowiedniego przygotowania, co naraża nasze ciało na przeciążenia, stłuczenia czy zwichnięcia.
Najczęstsze urazy to te w obszarze tkanek miękkich, takich jak mięśnie, więzadła, ścięgna. O ile objawy tych zdarzeń nie są szczególnie niepokojące, a uraz nie wydaje się poważny, o tyle powinniśmy jak najszybciej rozpocząć leczenie zachowawcze, które może złagodzić dolegliwości.
Do najczęstszych objawów urazów tkanek miękkich należą:
REKLAMA
- miejscowy ból,
- obrzęk,
- wrażliwość na dotyk,
- podbiegnięcie krwawe.
Podawane doustnie niesteroidowe leki przeciwzapalne są skuteczne w leczeniu rozmaitych ostrych i przewlekłych stanów bólowych, ale ich stosowanie może się wiązać z poważnymi ogólnoustrojowymi działaniami niepożądanymi, które są skorelowane z terapeutycznymi poziomami leku w osoczu.
Do skutków ubocznych stosowania doustnych NLPZ należą:
- nudności,
- wymioty,
- biegunki lub zaparcia,
- dyspepsja,
- wrzody żołądka i dwunastnicy,
- krwawienia z przewodu pokarmowego,
- niedokrwistość związana z długotrwałym krwawieniem,
- zaburzenia wchłaniania.
W celu zminimalizowania częstotliwości występowania zdarzeń ogólnoustrojowych związanych z lekami opracowano miejscowe preparaty niesteroidowych leków przeciwzapalnych [1].
Preparaty stosowane miejscowo
W przypadku bólu regionalnego preparaty miejsco-we stanowią interesującą opcję leczenia, zwłaszcza u pacjentów ze współistniejącą chorobą przewlekłą, u których leki przeciwbólowe o działaniu ogólnoustrojowym mogą powodować poważne działania niepożądane. Stosowanie miejscowych leków przeciwzapalnych minimalizuje niekorzystne interakcje z innymi lekami przyjmowanymi przez pacjenta i pozwala im oddziaływać precyzyjnie na miejsce bólu. Preparaty te mogą być zatem niezwykle ważnymi elementami wielokierunkowego programu terapii. Są również skutecznym i sprawdzonym sposobem walki z bólami mięśni i stawów [2].
W pracy Fulgi i wsp. ketoprofen w sprayu był badany pod kątem bezpieczeństwa i efektywności leczenia u pacjentów z ostrymi dolegliwościami bólowymi, takimi jak bóle dolnego odcinka kręgosłupa, zwichnięcia, stłuczenia tkanek miękkich czy ostry ból w chorobie zwyrodnieniowej. W badaniu wzięło udział 2020 pacjentów, 10 z nich zgłosiło działania niepożądane – dotyczyły one miejscowych zmian skórnych, żadna z nich nie została zakwalifikowana jako poważna. U pacjentów uzyskano natomiast znaczne zmniejszenie dolegliwości bólowych zarówno podczas spoczynku, jak i podczas ruchu, przy czym najlepszy efekt osiągnięto u pacjentów ze zwichnięciami i stłuczeniami tkanek miękkich – uzyskano wynik 14 wskaźnika NNT (the number needed to treat – liczba dni potrzebnych do leczenia) [3].
Leki do podawania miejscowego mogą być stosowane na nieuszkodzoną powierzchnię skóry w różnej formie:
- żeli,
- maści,
- aerozoli do stosowania na skórę (spray),
- plastrów.
Po nałożeniu na powierzchnię skóry lek wchłania się, osiągając stężenie terapeutyczne w otaczających tkankach. Badania wykazały, że wśród NLPZ żele i mikroemulsje lepiej penetrują skórę niż kremy i maści. Warunkiem, by preparat mógł osiągnąć maksymalne działanie, jest podawanie go na chorobowo zmienione miejsce kilka razy dziennie [2].
Sprawdzone preparaty na rynku
Na rynku dostępne są preparty w postaci aerozoli do stosowania miejscowego, zawierające np. ketoprofen. Ketoprofen ma właściwości przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwgorączkowe. Zapobiega syntezie prostaglandyn odgrywających ważną rolę w rozwoju stanu zapalnego, dzięki czemu zmniejsza obrzęki, obniża
podwyższoną temperaturę ciała, łagodzi ból oraz hamuje agregację płytek krwi. Jest stosowany miejscowo w leczeniu stanów zapalnych i bólu związanego z chorobami reumatycznymi lub urazami.
Wchłanianie ketoprofenu zależy od wielu czynników, m.in. zastosowanej dawki, rozmiaru leczonego obszaru i czasu kontaktu preparatu ze skórą. Po zastosowaniu ketoprofenu w sprayu maksymalne stężenie uzyskiwane w osoczu jest ok. 20 razy mniejsze niż po podaniu doustnym [4].
Czym różnią się preparaty w formie aerozoli od tych w formie żelowej? Przede wszystkim sposobem aplikacji. W przypadku sprayu preparat nanosimy na skórę poprzez rozpylenie go na bolące miejsce, co poprawia precyzję aplikacji. Ponadto spray umożliwia podawanie dokładnej dawki, bez ryzyka wyciśnięcia zbyt dużej ilości leku, co może być problemem przy stosowaniu formy żelowej. Spray to również bardzo dobra alternatywa dla żeli w przypadku osób aktywnych, które preferują szybką pomoc w sytuacjach przeciążenia tkanek spowodowanego nadmiernym obciążeniem treningowym. Lek w formie aerozolu jest bardziej poręczny, istnieje mniejsze ryzyko przypadkowego uszkodzenia opakowania.
Akermark oraz Forsskåhl w swojej pracy u 70 sportowców z powierzchownymi urazami przeciążeniowymi porównywali efektywność i bezpieczeństwo NLPZ w sprayu względem placebo oraz NLPZ stosowanego ogólnoustrojowo. W grupie leczonej preparatem w sprayu zaobserwowano jedynie miejscowe działania uboczne, podczas gdy działania niepożądane leczenia doustnego obejmowały również układy pokarmowy i sercowo-naczyniowy. Forma sprayu była też efektywniejsza, a poprawę zaobserwowano u 12 na 22 pacjentów (vs 5/22 dla formy doustnej oraz 6/24 dla placebo) [4].
Dobór indywidualny
Wybór leku w terapii bólu musi być zindywidualizowany, a także zgodny z patomechanizmem powstawania bólu oraz jego lokalizacją i natężeniem. Efektywna farmakoterapia bólu musi się opierać na skutecznym kojarzeniu leków, które w praktyce gwarantują właściwy skutek terapeutyczny przy optymalnym profilu bezpieczeństwa stosowanej terapii.
Jednymi z najskuteczniejszych i najczęściej stosowanych substancji przeciwbólowych są NLPZ. Wykazują one skuteczność w każdej z form podania, jednak aplikacja miejscowa znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia działań niepożądanych oraz interakcji z innymi lekami.
Piśmiennictwo:
- Janiec W. (red.). Kompendium farmakologii. PZWL. Warszawa 2011.
- Malec-Milewska M., Wordliczek J. Przezskórne podawanie leków w terapii bólu. Terapia 2010; 11–12: 45–52.
- Fulga I., Lupescu O., Spircu T. Local tolerability and effectiveness of Ketospray® 10% cutaneous spray solution. Panminerva Med 2012; 54 (1 Suppl 4): 23–33.
- Akermark., Forsskåhl B. Topical indomethacin in overuse injuries in athletes. A randomized double-blind study comparing Elmetacin with oral indomethacin and placebo. Int J Sports Med 1990; 11 (5): 393–396.
