Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki ortopedy

31 sierpnia 2018

NR 11 (Sierpień 2018)

Zgoda pacjenta na zabieg w zakresie ortopedii

0 228

Podstawowym prawem pacjenta jest prawo do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne. Zgoda pacjenta jest warunkiem legalności udzielanych świadczeń zdrowotnych, w tym także operacji ortopedycznych. Obowiązkiem ortopedy jest uzyskanie zgody od uprawnionej osoby przed każdym zabiegiem. Celem artykułu jest przedstawienie zasad udzielania zgody na świadczenia zdrowotne – zabieg ortopedyczny.

Do podstawowych standardów prawnych wykonywania zawodu lekarza, także ortopedy, należy przestrzeganie ustawowych praw pacjenta. Fundamentalnym prawem pacjenta jest prawo do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne. Korelatem prawa pacjenta do wyrażania zgody na świadczenia zdrowotne jest obowiązek lekarza uzyskiwania przedmiotowej zgody. Problematykę zgody na świadczenia zdrowotne reguluje ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1318), zwana dalej u.p.p., oraz ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 125) zwana dalej u.z.l. Ortopeda przed zabiegiem ma obowiązek uzyskać na niego zgodę od osoby uprawnionej za wyjątkiem sytuacji szczególnych przewidzianych w ustawie o zawodzie lekarza (m.in. tzw. rozszerzenie pola operacyjnego) pozostających poza zakresem niniejszego artykułu. 
Generalna zasada stanowi, że pacjent dobrowolnie i samodzielnie podejmuje decyzję o podjęciu leczenia bądź jego zaprzestaniu. Wyrażeniem jego woli jest zgoda bądź jej brak. Pacjent, udzielając zgody na interwencję medyczną, pozwala w zakresie tej zgody na naruszenie swojej integralności. Uzyskanie prawidłowej zgody pacjenta jest podstawą działań lekarza. Jeżeli nie jest możliwe uzyskanie jej od samego pacjenta bądź od jego przedstawiciela ustawowego, ostateczną możliwością jest wystąpienie do sądu opiekuńczego o wyrażenie zgody zastępczej. Udzielenie świadczenia zdrowotnego pacjentowi bez zgody może narazić ortopedę na odpowiedzialność karną, cywilną oraz zawodową.

Obowiązek informacyjny ortopedy

Zgoda legalna to zgoda poinformowana i świadomie wyrażona. Dlatego też zgoda pacjenta na zabieg podobnie jak na inne świadczenia zdrowotne musi być poprzedzona informacją. Przed zabiegiem ortopedycznym odpowiednią informację pacjent powinien uzyskać od ortopedy.
Pacjent ma ustawowe prawo do uzyskania informacji od lekarza o swoim stanie zdrowia. Prawo to uregulowane jest od wielu już lat w ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r.
o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 31), a także w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (art. 9). Zgodnie z art. 31 u.z.l. każdy lekarz ma obowiązek udzielić pacjentowi lub jego ustawowemu przedstawicielowi przystępnej informacji o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu. 
Ponadto art. 9 u.p.p. ustanawia ogólne prawo pacjenta do informacji o swoim stanie zdrowia. Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta, każdy pacjent, w tym małoletni, który ukończył 16 lat, lub jego przedstawiciel ustawowy mają prawo do uzyskania od osoby wykonującej zawód medyczny, przystępnej informacji o stanie zdrowia pacjenta, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu w zakresie udzielanych przez tę osobę świadczeń zdrowotnych oraz zgodnie z posiadanymi przez nią uprawnieniami. W rezultacie każdy lekarz, w tym także ortopeda, ma obowiązek przekazać pacjentowi informację o:

  • stanie zdrowia,
  • rozpoznaniu (postawionej diagnozie), np. uszkodzenie lub zerwanie ACL,
  • metodach diagnostycznych, np. rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa kolana,
  • metodach leczniczych (sposobach leczenia), np. operacja wymiany stawu kolanowego,
  • przewidywalnych następstwach zastosowania lub zaniechania wskazanych metod diagnostycznych i leczniczych,
  • wynikach leczenia,
  • rokowaniu.

Po uzyskaniu powyższych informacji pacjent ma prawo przedstawić lekarzowi swoje zdanie w tym zakresie. Przepisy zasadniczo nie wskazują bezpośrednio stopnia konkretyzacji poszczególnych elementów informacji udzielanej obligatoryjnie przez lekarza pacjentowi. Należy przyjąć, że większym stopniem ogólności może cechować się tylko informacja wprowadzająca – o stanie zdrowia, natomiast pozostałe elementy informacji powinny być stosunkowo konkretne, szczególnie w zakresie rozpoznania oraz metod leczenia. Proponowane pacjentowi metody diagnostyki i leczenia powinny być przede wszystkim uzasadnione medycznie. Poza rozpoznaniem, diagnostyką i leczeniem obligatoryjny zakres informacji obejmuje także przewidywalne następstwa (skutki) zastosowania lub zaniechania wskazanych metod diagnostycznych i leczniczych. Należy przyjąć, że ustawodawca wskazuje na „normalne”, typowe (tj. możliwe do przewidzenia i występujące w praktyce) następstwa zastosowania powyższych metod lub ich zaniechania, zwłaszcza polegające na znacznym i istotnym uszczerbku zdrowia. Przewidywalność następstw powinna znajdować uzasadnienie zarówno w fachowej literaturze, jak i w praktyce (doświadczeniu zawodowym). Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 28 września 1999 r. (sygn. akt: II CKN 511/98), nie można jednakże wymagać, by informacja wymieniała wszystkie możliwe objawy następstw zabiegu i zawierała ich opis. Wystarczające jest ogólne określenie rodzaju możliwych następstw zabiegu oraz wskazanie, czy zagrażają życiu pacjenta, ewentualnie jaki mogą mieć wpływ (doniosłość) na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Jak wynika z wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 26 stycznia 2016 r. (sygn. akt: I ACa 1534/15), lekarze nie mają obowiązku udzielania informacji o wszystkich możliwych powikłaniach leczenia, tym bardziej, jeżeli początkowo powikłań nie mogą przewidzieć. Reasumując – w praktyce obowiązkiem ortopedy jest przedstawienie wszelkich niezbędnych informacji o samej procedurze medycznej (np. wymianie stawu kolanowego) i możliwych związanych z nią powikłaniach.
Podmiotem zobowiązanym do udzielania informacji o stanie zdrowia pacjenta jest lekarz udzielający świadczeń zdrowotnych (ortopeda), natomiast uprawnionym w zasadzie tylko pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy. Pacjent ma bezpośrednie prawo do uzyskania od swojego lekarza informacji o swym stanie zdrowia, jeżeli ma pełną zdolność do czynności prawnych, czyli jest pełnoletni oraz nie jest ubezwłasnowolniony orzeczeniem sądu. W przypadku pacjentów małoletnich (tj. tych, którzy nie ukończyli 18 lat) oraz ubezwłasnowolnionych osobą uprawnioną do uzyskania informacji są ich przedstawiciele ustawowi. Ponadto prawo do informacji o swoim stanie zdrowia ma także pacjent małoletni, który ukończył 16 lat, a nie ukończył jeszcze 18 lat. W takiej sytuacji w praktyce lekarz musi udzielić informacji podwójnej, tj. pacjentowi i jego przedstawicielowi ustawowemu (może to zrobić jednocześnie lub odrębnie udzielić informacji każdemu z uprawnionych).
Inne osoby poza pacjentem i jego przedstawicielem ustawowym, w tym małżonkowie, konkubenci, krewni, przyjaciele, mogą uzyskać informację o jego stanie zdrowia tylko wtedy, gdy pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyrazi na to zgodę. Zgoda taka może mieć formę upoważnienia pisemnego znajdującego się w dokumentacji medycznej, ale także być wyrażona na bieżąco w obecności ortopedy w formie ustnej. 
Zasadniczo informacja może być udzielona pacjentowi w dowolnej formie, jednakże najczęściej będzie to forma ustna. Informacja ma być zrozumiała dla pacjenta. Przed zabiegami operacyjnymi w praktyce coraz częściej udostępnia się pacjentowi informację na piśmie, co należy uznać za zasadne (szczególnie gotowe formularze odpowiednie do rodzaju operacji, np. aloplastyka stawu kolanowego). Należy pamiętać, że pacjent powinien mieć czas na spokojne zapoznanie się z przedstawioną informacją, a także na zadawanie pytań ortopedzie, zanim wyrazi zgodę na operację.
Pacjent może w ramach swojego prawa do samostanowienia zrezygnować z prawa do informacji. Rezygnacja z prawa do informacji może być nie tylko całkowita, ale też częściowa, co oznacza, że lekarz będzie miał obowiązek udzielenia informacji tylko w ograniczonym, określonym przez pacjenta zakresie, np. dotyczącym jedynie możliwych metod leczniczych.

Zakres i forma zgody na świadczenia zdrowotne

Podstawowa regulacja o charakterze ogólnym mówiąca o tym, że pacjent ma prawo do wyrażenia zgody lub odmowy na udzielanie świadczeń zdrowotnych, znajduje się w rozdziale 5 ustawy o prawach pacjenta. Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty zawiera przepisy stanowiące uszczegółowienie przedmiotowego prawa. Określa ona zakres zgody, podmioty uprawnione do jej wyrażenia oraz dopuszczalność u...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydaia czasopisma "Praktyczna Ortopedia i Traumatologia"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy