Dołącz do czytelników
Brak wyników

Tematu numeru

19 lipca 2018

NR 10 (Maj 2018)

Ocena ubytków kostnych w niestabilności barku

921

Niestabilność stawu barkowego i wybór odpowiedniej metody leczenia stanowi istotny problem kliniczny w praktyce ortopedycznej. Niestabilność można klasyfikować z uwzględnieniem wielu czynników, takich jak: etiologia urazu, nasilenie i częstotliwość objawów oraz kierunek niestabilności. Dokładne określenie rodzaju niestabilności jest kluczowe dla doboru odpowiedniej terapii, których spektrum jest szerokie. Leczenie niestabilności może być zachowawcze i polegać na unieruchomieniu oraz późniejszej rehabilitacji i fizykoterapii. Ze względu na częste współistnienie uszkodzenia chrząstki stawowej zasadne wydaje się także stosowanie preparatów wspomagających regenerację chrząstki oraz metabolizm kostny. W części przypadków wskazane jest wdrożenie postępowania operacyjnego metodami artroskopowymi bądź otwartymi. Istotny czynnik stanowi ocena ubytków kostnych panewki łopatki oraz kości ramiennej, ponieważ w wielu przypadkach determinuje ona wybór odpowiedniej metody leczenia. Współistnienie znacznych ubytków kostnych panewki lub głowy kości ramiennej z niewydolnością torebki stawowej jest zasadniczo wskazaniem do wdrożenia leczenia operacyjnego. Uznaje się, że w ubytkach panewki powyżej 25% wskazane są operacje z wykorzystaniem przeszczepów kostnych. W przypadku mniejszych ubytków można rozważyć operacje rekonstrukcyjne tkanek miękkich okolicy stawu. Ostateczny wybór leczenia zależy od dokładnej oceny rodzaju niestabilności oraz innych czynników związanych z pacjentem, takich jak aktywność fizyczna, docelowe wymagania sprawnościowe, wiek oraz ocena ryzyka powikłań.

Staw ramienno-łopatkowy to kompleksowa struktura anatomiczna, której stabilność zależy od złożonej interakcji pomiędzy biernymi elementami kostnymi i więzadłowymi oraz dynamicznymi strukturami mięśniowymi okolicy barku [1–3]. Za stabilność stawu odpowiadają głównie struktury więzadłowo-torebkowe, obrąbek stawowy, ścięgno mięśnia dwugłowego ramienia oraz mięśnie stożka rotatorów i mięsień naramienny. Mniejsze znaczenie ma zborność powierzchni stawowych (panewka łopatki nie pokrywa całości powierzchni stawowej głowy kości ramiennej) [4, 5]. Wymienione struktury oraz mechanizmy kompresyjne wynikające z kształtu powierzchni stawowych mają za zadanie utrzymać głowę kości ramiennej w panewce łopatki i kontrolować przemieszczanie się głowy kości ramiennej [3]. Statyczne i dynamiczne stabilizatory stawu ramiennego otrzymują też zwrotne informacje proprioreceptywne, co pomaga w kontroli położenia głowy kości ramiennej i utrzymaniu stabilności stawu. W związku z powyższym niestabilność może być wynikiem uszkodzenia biernych i dynamicznych struktur stawu bądź niewłaściwego przewodnictwa proprioceptywnego na poziomie stawu lub ośrodkowego układu nerwowego. Zakres niestabilności może wahać się od uogólnionej wiotkości tkanek okolicy stawu barkowego do nawracających zwichnięć. 

POLECAMY

Niestabilność barku może być klasyfikowana w zależności od etiologii (nieurazowa lub urazowa), kierunku (niestabilność jednokierunkowa lub wielokierunkowa), stopnia nasilenia niestabilności (występowanie podwichnięć lub zwichnięć całkowitych) oraz z uwzględnieniem obecności zwichnięć nawykowych lub uogólnionej wiotkości więzadłowej [3]. Istnieje kilka systemów klasyfikacji, bez konsensusu, który jest najlepszy. Zwalidowanym systemem uwzględniającym kilka istotnych czynników, takich jak: częstość - występowania objawów, etiologię, kierunek niestabilności i jej nasilenie, jest klasyfikacja FEDS (Frequency,Etiology, Direction, Severity). Wadą tego systemu jest brak uwzględnienia możliwości występowania niestabilności wielokierunkowej. Innym stosowanym systemem jest klasyfikacja Stanmore [3]. Pozwala ona wyróżnić trzy różne kohorty pacjentów z niestabilnością barku. Do pierwszej klasyfikuje się chorych z urazowym strukturalnym uszkodzeniem stawu (np. uszkodzenie powierzchni stawowej, uraz Bankarta), niestabilnością jednokierunkową i prawidłową funkcją mięśni. 

W drugiej znajdują się pacjenci z nieurazowymi strukturalnymi zmianami (np. dysfunkcja torebki stawowej, powierzchnie stawowe bez zmian) oraz prawidłową funkcją mięśni. W grupie drugiej niestabilność może być jedno lub wielokierunkowa. Do grupy trzeciej zalicza się chorych z nieurazową wielokierunkową niestabilnością z nieprawidłową funkcją mięśniową.Wydaje się, że istotną komponentą charakterystyki niestabilności jest określenie jej etiologii, ponieważma to znaczenie podczas doboru odpowiedniej metody leczenia [3]. Zasadniczo u pacjentów z wywiadem urazowego zwichnięcia barku ryzyko wystąpie-nia strukturalnych uszkodzeń jest większe. W związku z tym częściej będą prezentowali niestabilność jednokierunkową, będącą rezultatem uszkodzeń strukturalnych powstałych podczas urazu. W tej grupie chorych skuteczniejsze może być leczenie operacyjne [3]. Druga grupa pacjentów to chorzy z niestabilnością barku bez wywiadu urazowego, z większym ryzykiem obecności niestabilności wielokierunkowej. W tej kohorcie chorych lepsze rezultaty osiąga się, stosując zachowawcze metody leczenia [6, 7]. 

Za stabilność stawu odpowiadają głównie struktury więzadłowo-torebkowe, obrąbek stawowy, ścięgno mięśnia dwugłowego ramienia oraz mięśnie stożka rotatorów i mięsień naramienny.

Istotnym aspektem w procesie wyboru metody leczenia jest kierunek niestabilności. Wyróżnia się niestabilność przednią, tylną, dolną oraz wielokierunkową. Szacuje się, że 90% przypadków niestabilności barku stanowi niestabilność przednia [8]. Znacznie mniejsza grupa to niestabilności tylne – zgodnie z danymi stanowią one 5–12% niestabilności [9]. Są częstsze w grupie relatywnie młodych pacjentów uprawiających sporty kontaktowe [9]. Niestabilność tylna może wynikać z szerokiego spektrum zmian patofizjologicznych, takich jak: uszkodzenie obrąbka, torebki stawowej lub struktur kostnych. Najczęstszy rodzaj niestabilności tylnej to nawracające podwichnięcia tylne [10, 11]. Niestabilność wielokierunkową barku (multidirectional instability – MDI) definiuje się jako objawowe zwichnięcia lub podwichnięcia występujące w dwóch lub trzech kierunkach [12]. Stałą komponentą MDI jest niestabilność dolna, która współistnieje z przednią i/lub tylną [13]. Za główną przyczynę uznaje się występowanie licznych mikrourazów połączonych z wrodzoną wiotkością torebki stawowej [12–15]. Zasadniczo występuje w relatywnie młodym wieku, częściej u kobiet, rzadziej w porównaniu z niestabilnością pourazową [16]. U chorych z MDI wykazano ponadto zmniejszenie siły okolicznych mięśni oraz zmienione przewodnictwo nerwowo-mięśniowe w porównaniu z grupą kontrolną [12, 17, 18]. 

Istotnym aspektem w procesie wyboru metody leczenia jest kierunek niestabilności. Wyróżnia się niestabilność przednią, tylną, dolną oraz wielokierunkową.

Zakres objawów występujący w MDI jest szeroki – mogą wystąpić dolegliwości bólowe o niewielkim nasileniu podczas ruchomości barku, objawy zespołu ciasnoty podbarkowej, ból neuropatyczny oraz zespół stożka rotatorów [12].  

Istnieje korelacja pomiędzy stopniem niestabilności stawu barkowego, a współistnieniem ubytków kostnych, zarówno w obrębie panewki łopatki, jak i głowy kości ramiennej.

Spektrum leczenia niestabilności barku jest szerokie i zaczyna się od terapii zachowawczych (unieruchomienie, rehabilitacja), poprzez operacje artroskopowe, po zabiegi z otwarciem stawu mające na celu stabilizację tkanek miękkich otaczających staw i/lub rekonstrukcje kostne [8]. 

Ubytki kostne w niestabilności barku

Istnieje korelacja pomiędzy stopniem niestabilności stawu barkowego, a współistnieniem ubytków kostnych, zarówno w obrębie panewki łopatki, jak i głowy kości ramiennej. Istotny związek wykazano szczególnie w przypadku ubytków typu Hilla-Sachsa z niestabilnością nawracającą [19]. Zgodnie ze źródłami obecna jest także korelacja pomiędzy obecnością ubytków kostnych a gorszą jakością okolicznych tkanek miękkich – głównie torebki stawowej, co wtórnie przyczynia się do pogłębienia stopnia niestabilności [20, 21]. 

Ubytki kostne w obrębie panewki i/lub kości ramiennej są częstym zjawiskiem w przypadku przedniej niestabilności barku o etiologii urazowej [4]. Zgodnie z danymi mogą występować nawet u 50% pacjentów z nawracającą przednią niestabilnością [22]. W zależności od źródła szacuje się, że w przypadku pierwszego epizodu niestabilności przedniej u 22% chorych obecne będą ubytki kostne w obrębie panewki. U chorych z nawracającymi niestabilnościami przednimi odsetek ten waha się pomiędzy 49 a 86% [4]. 

Zgodnie z danymi ubytki kostne w obrębie panewki obejmujące ok. 21% będą skutkowały znaczną niestabilnością stawu barkowego [23]. Ubytki kostne panewki przyczyniają się do przewlekłej niestabilności poprzez zmniejszenie zborności powierzchni stawowych. Dla dużych ubytków leczeniem z wyboru są operacje rekonstrukcyjne [4, 24]. Jeszcze do niedawna metodą z wyboru leczenia ubytków kostnych w niestabilności barku były operacje z otwarciem stawu. W ostatnich latach pojawiają się nowe metody artroskopowe, jednak część takich ubytków w dalszym ciągu leczy się operacjami otwartymi [11, 25]. Współistnienie ubytku kostnego z niestabilnością ma istotne znaczenie przy wyborze metody leczenia. W przypadku współistnienia ubytków z niewydolnością torebki stawowej niewskazane są operacje izolowanego przeszczepu kostnego lub artroskopowe zszycie torebki stawowej [26, 27]. Zdania co do doboru odpowiedniej metody leczenia w ubytkach rzędu 15–25% są podzielone [8]. Ubytki rzędu 25% są wskazaniem do wykonania zabiegu chirurgicznego z przeszczepem bloku kostnego. U takich chorych nie zaleca się standardowego artroskopowego zszywania torebki stawowej [27–29]. Część badań sugerowała stosowanie techniki remplissage we współistniejącym uszkodzeniu Hilla-Sachsa i niewydolności torebki stawowej, jednak obserwacje i wyniki badań są niejednoznaczne [27, 30]. Procedurą zalecaną w przypadku obecności znacznych ubytków kostnych oraz słabej jakości tkanek miękkich przedniej części stawu ramiennego jest operacja Latarjet wykonywana techniką otwartą. Zgodnie z wynikami procedura charakteryzuje się niewielkim odsetkiem powikłań w postaci nawracania niestabilności [27]. Taverna i wsp. [31] opisali nową metodę leczenia artroskopowego z wykorzystaniem portów tylnej części stawu ramiennego w celu stabilizacji przeszczepu kostnego. Zaletą metody w porównaniu z operacją metodą Latarjet jest nienaruszanie ciągłości łuku kruczo-barkowego. Technika ta jest zalecana dla pacjentów uprawiających sporty kontaktowe [27, 31]. Russo i wsp. opublikowali niedawno pracę o potencjalnej nowej metodzie leczenia ubytków panewki umiarkowanego stopnia (25% lub więcej) ze współistniejącą niewydolnością torebkową z jednoczesnym 
stosowaniem dwóch technik – artroskopowej częściowej tenodezy mięśnia podłopatkowego [32] oraz przeszczepu bloku kostnego. Wstępne wyniki badań są obiecujące [27].  

Niestabilność barku – leczenie zachowawcze, rehabilitacja, suplementy

Leczeniem pierwszego wyboru w prostych niestabilnościach barku u większości pacjentów jest rehabilitacja [33]. Głównym celem ćwiczeń jest przywrócenie prawidłowej kinematyki stawu piersiowo-łopatkowego oraz ramienno-łopatkowego. W związku z tym w rehabilitacji kładzie się nacisk na poprawę stabilności ramienno-łopatkowej oraz wzmacnianie siły mięśniowej. W przypadku niestabilności tylnej, z mięśni stożka rotatorów, szczególnie istotne są ćwiczenia wzmacniające zewnętrzne rotatory stawu ramiennego, tj. mięsień podgrzebieniowy i obły mniejszy, ponadto: tylna część mięśnia naramiennego i stabilizatory łopatki – mięsień czworoboczny i zębaty przedni. Równie istotne aspekty rehabilitacji to ćwiczenia propriorecepcji oraz modyfikacja aktywności chorego [11, 34, 35]. Leczenie zachowawcze może być niewystarczające w przypadkach uszkodzeń urazowych ze współistnieniem uszkodzenia kompleksu obrąbkowo-torebkowego lub struktur kostnych. W tej kohorcie pacjentów leczenie operacyjne może być wdrożone bez podejmowania metod zachowawczych [11, 33]. 

Leczenie zachowawcze może być niewystarczające w przypadkach uszkodzeń urazowych ze współistnieniem uszkodzenia kompleksu obrąbkowo-torebkowego lub struktur kostnych.

Najczęstszym leczeniem wstępnym w przypadku wielokierunkowej niestabilności barku jest rehabilitacja [6]. Uznaje się, że u ponad połowy pacjentów z MDI leczenie zachowawcze, rehabilitacja i fizykoterapia są skuteczne w długim okresie obserwacji [36].

Zgodnie z danymi leczenie zachowawcze jest bardziej skuteczne w atraumatycznych niestabilnościach niż w przypadku urazowych niestabilności w grupie sportowców [36, 37]. W przypadku MDI często obserwuje się ustawienie łopatki w spoczynku w rotacji dolnej oraz zbyt mały zakres rotacji górnej podczas ruchu, co skutkuje zmniejszeniem kontaktu pomiędzy głową kości ramiennej a panewką łopatki i jej niestabilnością [12, 38, 39]. Rehabilitacja powinna składać się z ćwiczeń ukierunkowanych na uzyskanie prawidłowej postawy ciała, propriorecepcji, elastyczności oraz treningu mięśniowego [37]. Sześciostopniowy program rehabilitacji MDI przedstawiony przez Watsona i wsp. [12, 40] oparty jest w dużym stopniu na korekcji ustawienia łopatki oraz wzmacnianiu mięśni stożka rotatorów w celu kompensowania braku biernej stabilizacji stawu ramiennego [12].

Okres leczenia waha się od trzech do sześciu miesięcy. Pierwszy etap polega na kontroli położenia łopatki względem głowy kości ramiennej w pozycji 0 stopni oraz uzyskaniu odpowiedniej płaszczyzny czołowej podczas ruchu odwiedzenia w zakresie 0–30 stopni. Drugim krokiem jest praca nad rozwojem mięśni tylnej okolicy stawu ramiennego w celu zapobiegania tylnego przemieszczania się głowy kości ramiennej. Kolejnym etapem jest uzyskanie stabilnego zgięcia w płaszczyźnie strzałkowej podczas unoszenia barku w zakresie 0–45 stopni, następnie praca nad odpowiednim mechanizmem unoszenia ramienia w zakresie 45–90 stopni z uwzględnieniem płaszczyzn czołowej i strzałkowej. W piątym etapie wykonuje się ćwiczenia mięśnia naramiennego z uwzględnianiem odpowiedniego położenia panewki łopatki i głowy kości ramiennej względem siebie.

Ostatni etap polega na bezpiecznym zwiększaniu zakresu ruchomości w stawie ramiennym pod kątem sportów lub pracy wykonywanej przez pacjenta. Program może być modyfikowany w zależności od tego, który kierunek niestabilności dominuje. 

Należy także podkreślić, że niestabilności barkua zwłaszcza urazowe zwichnięcia, są związane z uszkodzeniem chrząstki stawowej. Zgodnie z badaniem Orvets i wsp. [41] oceniającym stawy barkowe w ciągu sześciu miesięcy od urazu w 73% przypadków obserwowano zmiany destrukcyjne chrząstki stawowej oceniane na podstawie obrazowania metodą rezonansu magnetycznego. Bezpośrednio po urazie zmiany takie były obserwowane u 27%, co sugeruje znaczny wpływ urazu barku na degenerację chrząstki, która może skutkować wcześniejszym rozwojem zmian zwyrodnieniowych. Zasadne wydaje się zastosowanie preparatów wspomagających regenerację chrząstki stawowej, takich jak: siarczan glukozaminy i/lub chondroityny, kwas hialuronowy, preparaty kolagenu oraz substancje wzmacniające i biorące udział w metabolizmie tkanki kostnej: wapń, witamina D3. Udowodniono korzystny wpływ siarczanu chondroityny i innych glikozaminoglikanów w suplementacjach dostawowych na zmniejszenie zakresu degradacji tkanki chrzęstnej i działanie przeciwzapalne [42, 43]. Z kolei Blaine i wsp. w badaniu na kohorcie 660 pacjentów wykazali, że iniekcje kwasu hialuronowego są skuteczną metodą terapeutyczną o dużym profilu bezpieczeństwa zarówno u pacjentów z izolowanymi zmianami zwyrodnieniowymi stawu ramiennego, jak i u chorych z współistniejącymi patologiami okolicy stawu [44]. 

Niestabilność barku – leczenie operacyjne

W części przypadków wybór pomiędzy leczeniem zachowawczym a operacyjnym nie jest oczywisty. Poza chorymi z dużymi ubytkami kostnymi panewki wśród dobrych kandydatów do leczenia operacyjnego wymienia się chorych z przemieszczonymi złamaniami guzka większego lub mniejszego oraz pacjentów z nieodprowadzalnymi zwichnięciami. Ponadto zwichnięcia pojawiające się w spoczynku lub porze nocnej trzy (lub więcej) zwichnięcia w okresie jednego roku [8, 45]. Istnieje wiele metod operacyjnych leczenia niestabilności stawu barkowego. Obecnie jedną z najpopularniejszych jest operacja Bankarta wykonywana metodą artroskopową [27]. Należy jednak podkreślić, że procedura u źle zakwalifikowanych pacjentów może wiązać się z dużym odsetkiem niepowodzeń. Jednym z niekorzystnych czynników rokowniczych są znaczne ubytki kostne panewki stawu ramiennego [46, 47]. 

Powszechnie uznaną i efektywną metodą leczenia przedniej niestabilności barku jest artroskopowa rekonstrukcja tkanek miękkich ze stabilizacją kotwicami ze szwami [8]. 

Powszechnie uznaną i efektywną metodą leczenia przedniej niestabilności barku jest artroskopowa rekonstrukcja tkanek miękkich ze stabilizacją kotwicami ze szwami [8]. Wśród czynników ryzyka niepowodzenia artroskopowego leczenia niestabilności przedniej metodą Bankarta wymienia się: wiek chorych w przedziale 20–22 lat, deficyt kostny okolicy obrąbka stawowego lub głowy kości ramiennej, wiotkość więzadłową, uczestnictwo w sportach kontaktowych oraz wykorzystanie kotwic w liczbie mniejszej niż trzy [48]. 

U części pacjentów z tylną niestabilnością barku leczenie zachowawcze może odnieść pozytywny skutek. Szacuje się jednak, że u 65–80% chorych może wystąpić ponowna niestabilność barku. W takiej sytuacji należy wdrożyć leczenie operacyjne. Niestety, leczenie operacyjne niestabilności tylnej ma gorsze wyniki niż obserwowane w przypadku niestabilności przedniej z odsetkiem niepowodzenia na poziomie 30–50% [11, 49]. Zabieg może być wykonany artroskopowo lub techniką otwartą. W związku z rozwojem i udoskonaleniem artroskopii techniki z otwarciem stawu są rzadsze i zarezerwowane raczej dla niestabilności ze współistniejącymi ubytkami kostnymi w obrębie panewki lub kości ramiennej, w przypadku retrowersji panewki oraz przy korekcyjnych osteotomiach. Z metod artroskopowych należy wspomnieć o plikacji torebki stawowej oraz stabilizacji kotwicami metodą węzłową lub bezwęzłową [9]. 

Pomimo satysfakcjonujących wyników leczenia zachowawczego w MDI część chorych będzie wymagała postępowania operacyjnego. Nie istnieje konsensus co do idealnej metody operacyjnej, w ostatnich latach zdecydowanie częściej wykonuje się zabiegi artroskopowe niż operacje metodą otwartą [37]. Zgodnie z przeglądem systematycznym Longo i wsp. z 2015 r. [50]
najlepsze wyniki leczenia odnotowywano po artroskopowej plikacji torebki stawowej oraz otwartej operacji zmniejszania torebki stawowej. Pierwsza operacja polega na artroskopowej kapsuloplastyce. Rekonstrukcja powinna być zaczynana w zależności od kierunku, w którym niestabilność jest najbardziej nasilona [51]. Drugi zabieg polega na wykonaniu otwartej plikacji w obrębie dolnej części torebki stawowej, czego wynikiem jest zmniejszenie objętości w przedniej, dolnej i tylnej części torebki stawowej [37]. Zgodnie z danymi [50] u ok. 10% pacjentów po leczeniu operacyjnym występuje ponowna niestabilność. Dla wyżej wspomnianych metod jest ona określana na poziomie odpowiednio 7,5% oraz 7,8%. W przypadku artroskopowego termicznego obkurczania torebki jest to już 24,5%. Podobnie wyniki odnotowali Chen i wsp. [52]. W przypadku operacji otwartych ryzyko ponownej niestabilności wynosiło 9,9%, a dla metod artroskopowych – 6,08%. Tak jak w badaniu Longo i wsp., najwyższe ryzyko nawrotu niestabilności obserwowano w przypadku termicznego obkurczania torebki stawowej (23,9%). Z zalet metod artroskopowych wymienia się mniej inwazyjny dostęp do stabilizatorów biernych barku, bez naruszenia struktury stabilizatorów czynnych [37].  

Podsumowanie

Niestabilność stawu barkowego stanowi znaczny problem kliniczny. Na chwilę obecną nie ma konsensusu co do najlepszego postępowania. Wybór metody leczenia jest uzależniony od wielu czynników związanych z pacjentem, takich jak: wiek, stopień aktywności fizycznej, cele oraz ryzyko wystąpienia powikłań [8]. Należy także uwzględnić rodzaj niestabilności, etiologię i obecność ubytków kostnych. Leczenie zachowawcze polega na unieruchomieniu oraz rehabilitacji. W wyborze rehabilitacji istotny jest kierunek zwichnięcia, w celu dobrania odpowiednich ćwiczeń ukierunkowanych na wzmacnianie odpowiednich grup mięśniowych. Uwzględniając znaczny odsetek uszkodzenia chrząstki stawowej po urazowych zwichnięciach barku, zasadne wydaje się stosowanie suplementów i środków wspomagających regenerację chrząstki stawowej, co zredukuje ryzyko rozwinięcia się wczesnej artrozy pourazowej. W przypadku pierwszego epizodu urazowego zwichnięcia stawu barkowego zaleca się redukcję zwichnięcia, unieruchomienie oraz późniejszą rehabilitację i fizjoterapię. W niektórych przypadkach niestabilności wskazane jest leczenie operacyjne, które może być wykonane metodami artroskopowymi lub otwartymi. Współczesna medycyna dysponuje szerokim wachlarzem leczenia niestabilności barku, jednak znaczenie prawidłowej diagnostyki, oceny rodzaju niestabilności i współistnienia ubytków kostnych jest kluczowe w wyborze najefektywniejszej metody leczenia. 

Wybór metody leczenia jest uzależniony od wielu czynników związanych z pacjentem, takich jak: wiek, stopień aktywności fizycznej, cele oraz ryzyko wystąpienia powikłań [8].

Piśmiennictwo

  1. Bigliani L.U., Kelkar R., Flatow E.L. i wsp. Glenohumeral stability. Biomechanical properties of passive and active stabilizers. Clin Orthop Relat Res 1996 (330): 13–30.
  2. Labriola J.E., Lee T.Q., Debski R.E. i wsp. Stability and instability of the glenohumeral joint: the role of shoulder muscles. J Shoulder Elbow Surg 2005; 14 (1 Suppl S): 32S–38S.
  3. Warby S.A., Watson L., Ford J.J. i wsp. Multidirectional instability of the glenohumeral joint: Etiology, classification, assessment, and management. J Hand Ther 2017; 30 (2):175–181.
  4. Harmsen K., Huijsmans P.E. Management of Glenoid Defects in Anterior Shoulder Instability: A Review of Current Concepts. Open Orthop J 2017; 11: 934–945.
  5. Kikuchi K., Itoi E., Yamamoto N. i wsp. Scapular inclination and glenohumeral joint stability: a cadaveric study. J Orthop Sci 2008; 13 (1): 72–77.
  6. Warby S.A., Pizzari T., Ford J.J. i wsp. The effect of exercise-based management for multidirectional instability of the glenohumeral joint: a systematic review. J Shoulder Elbow Surg 2014; 23 (1): 128–142.
  7. Warby S.A., Pizzari T., Ford J.J. i wsp. Exercise-based management versus surgery for multidirectional instability of the glenohumeral joint: a systematic review. Br J Sports Med 2016; 50 (18): 1115–1123.
  8. Frank R.M., Romeo A.A. Arthroscopic soft tissue reconstruction in anterior shoulder instability. Orthopade 2018; 47 (2): 121–128.
  9. Sanchez G., Kennedy N.I., Ferrari M.B. i wsp. Arthroscopic Labral Repair in the Setting of Recurrent Posterior Shoulder Instability. Arthrosc Tech 2017; 6 (5): e1789-e94.
  10. Gerber C., Nyffeler R.W. Classification of glenohumeral joint instability. Clin Orthop Relat Res 2002(400):65–76.
  11. Alepuz E.S., Perez-Barquero J.A., Jorge N.J. i wsp. Treatment of The Posterior Unstable Shoulder. Open Orthop J 2017; 11: 826–847.
  12. Watson L., Warby S., Balster S. i wsp. The treatment of multidirectional instability of the shoulder with a rehabilitation program: Part 1. Shoulder Elbow 2016; 8 (4): 271–278.
  13. Watson L., Balster S, Lenssen R i wsp. The effects of a conservative rehabilitation program for multidirectional instability of the shoulder. J Shoulder Elbow Surg 2018; 27 (1): 104–111.
  14. Yamaguchi K., Flatow E.L. Management of multidirectional instability. Clin Sports Med 1995; 14 (4): 885–902.
  15. An Y.H., Friedman R.J. Multidirectional instability of the glenohumeral joint. Orthop Clin North Am 2000; 31 (2): 275–285.
  16. Blomquist J., Solheim E., Liavaag S. i wsp. Shoulder instability surgery in Norway: the first report from a multicenter register, with 1-year follow-up. Acta Orthop 2012; 83 (2): 165–170.
  17. Morris A.D., Kemp G.J., Frostick S.P. Shoulder electromyography in multidirectional instability. J Shoulder Elbow Surg 2004; 13 (1): 24–29.
  18. Barden J.M., Balyk R., Raso V.J. i wsp. Atypical shoulder muscle activation in multidirectional instability. Clin Neurophysiol 2005; 116 (8): 1846–1857.
  19. Cautiero F., Russo R., Di Pietto F. i wsp. Computerized tomographic assessment and clinical evaluation in shoulder instability treated with the Latarjet-Patte procedure using one screw and washer. Muscles Ligaments Tendons J 2017; 7 (1): 26–33.
  20. Burkhart S.S., Danaceau S.M. Articular arc length mismatch as a cause of failed Bankart re-pair. Arthroscopy 2000; 16 (7): 740–744.
  21. Arciero R.A., Parrino A., Bernhardson A.S. i wsp. The effect of a combined glenoid and Hill-Sachs defect on glenohumeral stability: a biomechanical cadaveric study using 3-dimensional modeling of 142 patients. Am J Sports Med 2015; 43 (6):1422–1429.
  22. Sugaya H., Moriishi J., Dohi M. i wsp. Glenoid rim morphology in recurrent anterior glenohumeral instability. J Bone Joint Surg Am 2003; 85-A (5): 878–884.
  23. Itoi E., Lee S.B., Berglund L.J. i wsp. The effect of a glenoid defect on anteroinferior stability of the shoulder after Bankart repair: a cadaveric study. J Bone Joint Surg Am. 2000; 82 (1): 35–46.
  24. Schrumpf M.A., Maak T.G., Delos D. i wsp. The management of anterior glenohumeral instability with and without bone loss: AAOS exhibit selection. J Bone Joint Surg Am 2014; 96 (2): e12.
  25. Tokish J.M., Fitzpatrick K., Cook J.B. i wsp. Arthroscopic distal clavicular autograft for treating shoulder instability with glenoid bone loss. Arthrosc Tech 2014; 3 (4): e475–e481.
  26. Kleiner M.T., Payne W.B., McGarry M.H. i wsp. Biomechanical Comparison of the Latarjet Procedure with and without Capsular Repair. Clin Orthop Surg 2016; 8 (1): 84–91.
  27. Russo R., Maiotti M., Taverna E. Arthroscopic bone graft procedure combined with arthroscopic subscapularis augmentation (ASA) for recurrent anterior instability with glenoid bone defect: a cadaver study. J Exp Orthop 2018; 5 (1): 5.
  28. Burkhart S.S., De Beer J.F. Traumatic glenohumeral bone defects and their relationship to failure of arthroscopic Bankart repairs: significance of the inverted-pear glenoid and the humeral engaging Hill-Sachs lesion. Arthroscopy 2000; 16 (7): 677–694.
  29. Provencher M.T., Bhatia S., Ghodadra N.S. i wsp. Recur-rent shoulder instability: current concepts for evaluation and management of glenoid bone loss. J Bone Joint Surg Am 2010; 92 Suppl 2: 133–151.
  30. Wolf E.M., Arianjam A. Hill-Sachs remplissage, an arthroscopic solution for the engaging Hill-Sachs lesion: 2- to 10-year follow-up and incidence of recurrence. J Shoulder Elbow Surg 2014; 23 (6): 814–820.
  31. Taverna E., Golano P., Pascale V. i wsp. An arthroscopic bone graft procedure for treating anterior-inferior glenohumeral instability. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc 2008; 16 (9): 872–875.
  32. Maiotti M., Massoni C. Arthroscopic augmentation with subscapularis tendon in anterior shoulder instability with capsulolabral deficiency. Arthrosc Tech 2013; 2 (3): e303–e310.
  33. Bradley J.P., Forsythe B., Mascarenhas R. Arthroscopic management of posterior shoulder instability: diagnosis, indications, and technique. Clin Sports Med. 2008; 27 (4): 649–670.
  34. Bottoni C.R., Franks B.R., Moore J.H. i wsp. Operative stabilization of posterior shoulder instability. Am J Sports Med 2005; 33 (7): 996–1002.
  35. Tannenbaum E., Sekiya J.K. Evaluation and management of posterior shoulder instability. Sports Health 2011; 3 (3): 253–263.
  36. Misamore G.W., Sallay P.I., Didelot W. A longitudinal study of patients with multidirectional in-stability of the shoulder with seven- to ten-year follow-up. J Shoulder Elbow Surg 2005; 14 (5): 466–470.
  37. Ruiz Iban M.A., Diaz Heredia J., Garcia Navlet M. i wsp. Multidirectional Shoulder Instability: Treatment. Open Orthop J 2017; 11: 812–825.
  38. Illyes A., Kiss R.M. Kinematic and muscle activity characteristics of multidirectional shoulder joint instability during elevation. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc 2006; 14 (7): 673–685.
  39. Ogston J.B., Ludewig P.M. Differences in 3-dimensional shoulder kinematics between persons with multidirectional instability and asymptomatic controls. Am J Sports Med 2007; 35 (8):1361–1370.
  40. Watson L., Warby S., Balster S. i wsp. The treatment of multidirectional insta-bility of the shoulder with a rehabilitation programme: Part 2. Shoulder Elbow 2017; 9 (1): 46–53.
  41. Orvets N.D., Parisien R.L., Curry E.J. i wsp. Acute versus delayed magnetic resonance imaging and associated abnormalities in traumatic anterior shoulder dislocations. Orthop J Sports Med 2017; 5 (9): 2325967117728019.
  42. Henrotin Y., Mathy M., Sanchez C. i wsp. Chondroitin sulfate in the treatment of osteoarthritis: from in vitro studies to clinical recommendations. Ther Adv Musculoskelet Dis 2010; 2 (6): 335–348.
  43. Volpi N. Anti-inflammatory activity of chondroitin sulphate: new functions from an old natural macromolecule. Inflammopharmacology 2011; 19 (6): 299–306.
  44. Blaine T., Moskowitz R., Udell J. i wsp. Treatment of persistent shoulder pain with sodium hyaluronate: a randomized, controlled trial. A multicenter study. J Bone Joint Surg Am 2008; 90 (5): 970–979.
  45. Arciero R.A., St Pierre P. Acute shoulder dislocation. Indications and techniques for operative management. Clin Sports Med 1995; 14 (4): 937–953.
  46. Degen R.M., Camp C.L., Werner B.C. i wsp. Trends in bone-block augmentation among recently trained orthopaedic surgeons treating anterior shoulder instability. J Bone Joint Surg Am 2016; 98 (13): e56.
  47. Shin S.J., Koh Y.W., Bui C. i wsp. What is the critical value of glenoid bone loss at which soft tissue bankart repair does not restore glenohumeral translation, restricts range of motion, and leads to abnormal humeral head position? Am J Sports Med 2016; 44 (11): 2784–2791.
  48. Balke M., Shafizadeh S., Bouillon B. i wsp. Management of shoulder instability: the cur-rent state of treatment among German orthopaedic surgeons. Arch Orthop Trauma Surg 2016; 136 (12): 1717–1721.
  49. Hawkins R.J., Neer C.S., 2nd, Pianta R.M. i wsp. Locked posterior dislocation of the shoulder. J Bone Joint Surg Am 1987; 69 (1): 9–18.
  50. Longo U.G., Rizzello G., Loppini M. i wsp. Multidirectional Instability of the Shoulder: A Systematic Review. Arthroscopy. 2015; 31 (12): 2431–2443.
  51. Lee H.J., Kim N.R., Moon S.G. i wsp. Multidirectional instability of the shoulder: rotator interval dimension and capsular laxity evaluation using MR arthrography. Skeletal Radiol 2013; 42 (2): 231–238.
  52. Chen D., Goldberg J., Herald J. i wsp. Effects of surgical management on multidirectional instability of the shoulder: a meta-analysis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc 2016; 24 (2): 630–639.

Przypisy