Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki ortopedy , Otwarty dostęp

28 listopada 2018

NR 12 (Listopad 2018)

Sarkopenia. Diagnostyka, następstwa i postępowanie

0 280

W okresie ostatniego ćwierćwiecza obserwujemy w Polsce stale pogłębiający się proces starzenia się społeczeństwa. Jest to spowodowane kilkoma czynnikami: wydłużeniem życia, zmniejszoną dzietnością oraz emigracją osób młodych. Od początku lat 90. ubiegłego wieku przeciętny Polak postarzał się o siedem lat [1]. Konsekwencją tego procesu dla służby zdrowia jest zmaganie się z coraz większą liczbą osób ze złożonymi niepełnosprawnościami, m.in. z problemami z poruszaniem się i sprawnością motoryczną. Istotnym elementem fizjoterapii w starzeniu się jest zrozumienie procesów zachodzących w organizmie oraz sposobów zapobiegania im lub ich łagodzenia.

W1988 r. na posiedzeniu naukowym w Albuquerque (USA) Irwin Rosenberg zaproponował wprowadzenie nowego określenia na zwiększający się wraz z wiekiem spadek masy mięśniowej – sarkopenia (od greckich słów sarx – ciało i penia – utrata) [2, 3]. Definicja ta okazała się jednak niewystarczająca do opisania skali tego zjawiska oraz jego konsekwencji dla organizmu człowieka. W związku z tym postanowiono rozszerzyć definicję sarkopenii i określono ją jako występujący wraz z wiekiem uogólniony i progresywny spadek masy mięśni szkieletowych oraz związany z tym spadek ich siły, któremu towarzyszą pogorszenie stanu funkcjonalnego oraz deficyt mobilności i sprawności funkcjonalnej, które warunkują pogorszenie jakości życia, a w konsekwencji mogą prowadzić do śmierci. W roku 2010 został opublikowany pierwszy „Europejski konsensus w sprawie definicji i diagnostyki sarkopenii”. Został opracowany przez Europejską Grupę Roboczą ds. Sarkopenii u Starszych Osób (EWGSOP, The European Working Group on Sarcopenia in Older People) [4, 5]. 

Diagnostyka sarkopenii 

Jeszcze do niedawna sarkopenia nie była traktowana jako choroba w pełnym rozumieniu tego słowa, jednak w chwili obecnej znajduje się ona w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD-10-CM [21]. Objawy sarkopenii to osłabienie mięśniowe, szybko powstające zmęczenie, niska wytrzymałość na wysiłek, zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej, często – chudnięcie (wyjątek stanowi otyłość sarkopeniczna). Osłabienie przepony może zwiększać częstość przepukliny rozworu przełykowego i powodować utrudnienie oddychania i defekacji. Utrata masy mięśniowej łączy się ponadto ze zmniejszeniem rezerw energetycznych, czego dalszą konsekwencją mogą być zaburzenia termoregulacji i brak gorączki jako sygnału obronnego przy zakażeniach [37]. Wczesna interwencja związana z szybkim wprowadzeniem fizjoterapii oraz suplementacji może zatrzymać progres choroby, a nawet zmniejszyć jej negatywne skutki. Jednak obecnie jest ona najczęściej diagnozowana w stadium krytycznym, kiedy u pacjenta występują już duże zaburzenia funkcjonalne [22].
Do najważniejszych powikłań sarkopenii zalicza się: rozwój osteoporozy, upadki i urazy (np. złamania kostne), zespół poupadkowy oraz jako kontinuum tego niekorzystnego procesu – zgon. Udowodniono, że niebezpieczeństwo złamania szyjki kości udowej jest częściej powiązane ze zredukowaną siłą i masą mięśniową aniżeli z masą całkowitą lub tłuszczową [37]. W celu zdiagnozowania sarkopenii stosuje się różne metody obrazowania. Najdokładniejsze są rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa, jednak ze względu na wysoki koszt wykonania tych badań oraz ich niską dostępność popularne staje się badanie DEXA (ang. Dual-Energy X-ray Absorptiometry – absorpcjometria dwóch wiązek promieni rentgenowskich o różnych energiach). W badaniu tym dwie niskie dawki promieniowania skanują ciało badanego i na podstawie różnicy odczytu oceniają masę tkanek, ich rozmieszczenie w organizmie oraz gęstość kości. 
Alternatywą dla tego badania jest BIA (ang. Bioelectrical Impedance Analysis). Metoda ta polega na pomiarze oporu tkanek na przepływ prądu o niskim natężeniu. Wykorzystuje się tu informację o tym, że tkanka tłuszczowa posiada w swoim składzie mniej wody niż tkanki mięśniowa czy kostna. W związku z tym może być łatwo zlokalizowana w trakcie badania. Dzięki BIA można określić procentową zawartość tkanki tłuszczowej w składzie ciała oraz wielkość beztłuszczowej masy ciała. Badanie jest łatwe do wykonania, trwa kilka minut, należy jednak zwrócić uwagę, aby poziom nawodnienia był podobny do tego, jaki występuje u badanego na co dzień [23]. 
W literaturze można znaleźć informacje na temat testów przesiewowych mogących pomóc w diagnozowaniu sarkopenii. To kwestionariusz SARC-F, który był pierwszym tego typu testem screeningowym, oraz Ishii’s formuła. Ten ostatni opiera się na informacjach na temat wieku, obwodu łydki i siły ręki, dzięki czemu jest łatwy do wykonania. W praktyce klinicznej jednak został przeprowadzony tylko na pacjentach w Japonii i aktualnie brakuje danych na temat jego walidacji w innych narodowościach [24–26]. Można również wykorzystać proste pomiary antropometryczne, takie jak: obwód ramienia, obwód łydki (koreluje on z siłą mięśniową; przyjmuje się, że wartość poniżej 31 cm oznacza niepełnosprawność), grubość fałdów skórnych czy pomiar dynamometryczny siły uścisku ręki [8]. 
Dodatkowo wartość kliniczną mają testy funkcjonalne, np.: 

  • test prędkości chodu na dystansie 4 lub 6 m, 
  • test „wstań i idź”, 
  • test SPPB (Short Performace Physical Battery – analiza funkcji kończyn dolnych) [8]. 

Rozpoznanie sarkopenii stanowi dla współczesnej medycyny problem. W chwili obecnej w literaturze znajduje się kilka wskaźników powstałych na podstawie poziomu ocenionej masy mięśniowej, beztłuszczowej masy ciała lub tylko kończyn w stosunku do kwadratu wzrostu badanego lub jego ciężaru ciała. 

  • ASM (Appendicular Skeletal Muscle Mass) — suma mięśni szkieletowych kończyn górnych i dolnych (kilogramy) do kwadratu wzrostu (metry kwadratowe). Porównując uzyskane wyniki do osób młodych, uzyskano normę 7,26 kg/m2 dla mężczyzn oraz 5,45 kg/m2 dla kobiet. Pomiaru dokonano metodą DEXA, a obniżenie o co najmniej dwa odchylenia standardowe od średniej uzyskanej u zdrowej populacji definiowało sarkopenię [27]. 
  • SMI (Sceletal Muscle Index) — iloraz całkowitej masy mięśni i masy ciała wyrażony w procentach. Masa mięśniowa została oceniona przy zastosowaniu metody BIA. Punkt odcięcia wynosił 37% dla mężczyzn (31,5% < SMI < 37% — I klasa sarkopenii; SMI ≤ 31,5% — II klasa sarkopenii) oraz 27,6% dla kobiet (22,1% < SMI < 27,6% — I klasa sarkopenii, SMI  ≤ 22,1% — II klasa sarkopenii) [28]. 
  • FFMI (Fat Free Mass Index) — stosunek beztłuszczowej masy ciała mierzonej w kilogramach do kwadratu wzrostu w metrach kwadratowych uzyskany w trakcie badania BIA. Do sarkopenii kwalifikowane są wyniki poniżej 50. percentyla [8]. 

Oczywiście podane powyżej wskaźniki same w sobie nie stanowią pełnego rozpoznania. Powołana w 2009 r. Europejska Grupa Robocza ds. Sarkopenii u Osób Starszych (EWGSOP) orzekła, iż parametr obniżonej masy mięśniowej musi zostać uzupełniony o aspekt obniżonej siły mięśniowej (pomiar uścisku dłoni z zastosowaniem dynamometru) i funkcjonalności (test „wstań i idź”). Sarkopenia jest rozpoznawana u pacjentów z obniżoną masą mięśniową oraz obniżoną siłą mięśniową lub sprawnością fizyczną [8]. 

Sarkopenia – rodzaje, przyczyny, zapobieganie 

Rozróżniamy dwie postacie sarkopenii: 

  • pierwotną — spowodowaną czynnikami związanymi z wiekiem i starzeniem się, 
  • wtórną — na którą wpływ mają inne czynniki niezwiązane ze starzeniem się organizmu. 

Do podstawowych czynników ryzyka warunkujących powstanie sarkopenii, oprócz samej starości, można zaliczyć:

  • zaburzenia gospodarki hormonalnej (spadek poziomu testosteronu, estrogenu czy hormonu wzrostu), 
  • zaburzenia nerwowo-mięśniowe (neurodegeneracja, postępująca demielinizacja aksonów oraz spadek ich pobudliwości), 
  • stres oksydacyjny, 
  • insulinooporność, 
  • wzrost udziału tkanki tłuszczowej w procentowym składzie ciała, 
  • spadek aktywności fizycznej, 
  • niezbilansowana dieta (niedobory białka i witaminy D),
  • przyjmowane leki,
  • ogólne wyniszczenie organizmu spowodowane chorobami współistniejącymi [10, 11].

Proces zmniejszania się masy mięśniowej rozpoczyna się już po 30. roku życia. Mniej więcej do pięćdziesiątki postępuje powoli, jednak po przekroczeniu tego wieku następuje w tempie 6% na każdą dekadę życia [6, 7]. Masa mięśniowa maleje szybciej u mężczyzn, co jest związane z wyższym jej poziomem wyjściowym, poza tym ubytek ten jest większy w kończynach dolnych w porównaniu z kończynami górnymi. Z kolei siła mięśniowa maleje wraz z wiekiem w tempie około 1,5% rocznie pomiędzy 50. a 60. rokiem życia, zaś po 60. roku życia tempo to wzrasta do 3% rocznie, co przekłada się na powstawanie zaburzeń mobilności osób starszych [8]. 
Z wiekiem dochodzi do spadku właściwości kurczliwych mięśni oraz możliwości generowania przez nie siły (spada liczba wiązań poprzecznych, zmniejsza się pobudliwość mięśni oraz spada zwartość mięśniowych przyczepów ścięgnistych). Obserwuje się również zmiany w samych włóknach mięśniowych. Należą do nich m.in.: 

  • atrofia włókien szybkokurczliwych większa niż wolnokurczliwych, 
  • obumieranie włókien mięśniowych, 
  • grupowanie różnych typów włókien,
  • spadek liczby komórek satelitarnych we włóknach szybkokurczliwych. 

Po 60. roku życia zauważono również zmniejszenie o 50% dostępnych neuronów ruchowych alfa oraz jednostek motorycznych prowadzące do pogarszania koordynacji ruchowej oraz spadek dostępności komórek macierzystych prowadzący do zmniejszenia zdolności regeneracji włókien mięśniowych [4]. 
Kolejnym procesem, na który wpływa starzenie się, jest zwiększenie oporności organizmu na insulinę. Działanie anaboliczne insuliny jest niezbędne do pozyskania białek oraz przyrostu mięśni, natomiast obserwowane w sarkopenii nadmierne magazynowanie tkanki tłuszczowej w całym ciele towarzyszy tej oporności. 
U osób starszych obserwuje się deficyt hormonu wzrostu (odpowiedzialnego za wzrost beztłuszczowej masy ciała i poprawę profilu tłuszczów w organizmie), a także zmniejszenie poziomu testosteronu (prowadzi to do zmniejszenia masy mięśniowej oraz siły i sprawności funkcjonalnej). Podobnie jest z poziomem witaminy D, której niedobory także mogą prowadzić do czynników warunkujących powstanie sarkopenii. 
Z procesem starzenia jest związane występowanie chorób przewlekłych, które prowadzą do wzrostu poziomu cytokinin prozapalnych. Mogą one wpływać na zaburzenie równowagi pomiędzy wytwarzaniem białek mięśniowych a ich rozpadem. Jest to tylko jedna z teorii mówiących o wpływie cytokinin na proces rozwoju sarkopenii. Kolejnym elementem mającym wpływ na powstanie sarkopenii jest otyłość. Potwierdzono bowiem wpływ pomiędzy tłuszczowym przerostem mięśni a zmniejszeniem ich siły następującym wraz z ograniczeniem funkcji i zwiększonym ryzykiem ograniczenia ruchomości [4, 12]. 
Kontrowersyjne i pozostające w sferze badań są wpływy zaburzeń mitochondrialnych i apoptozy na powstanie sarkopenii. Potwierdzono za to wpływ chorób przewlekłych i innych dolegliwości związanych z utratą masy mięśniowej na powstan...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy