Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki ortopedy , Otwarty dostęp

3 września 2019

NR 15 (Sierpień 2019)

Podstawowe zasady postępowania w leczeniu zachowawczym urazów związanych z rekreacyjnym uprawianiem sportu

0 85

Systematyczna aktywność fizyczna jest istotnym czynnikiem zmniejszającym śmiertelność spowodowaną chorobami układu krążenia i śmiertelność ogólną w populacji światowej. W ostatnich latach coraz większy odsetek ludzi stara się prowadzić zdrowy tryb życia i uprawiać sport przynajmniej w formie rekreacyjnej. Jest to pozytywne zjawisko. Niestety, część osób nie dostosowuje swojej kondycji i umiejętności do podejmowanych aktywności fizycznych. Brak racjonalnego dostosowania aktywności i podejmowanie czynności przekraczających możliwości kompensacyjne i przygotowanie organizmu prowadzi do urazów związanych ze sportem. Największy odsetek takich urazów dotyczy populacji osób młodych oraz w średnim wieku, częściej mężczyzn. Wykazano, że ze sportów grupowych największy odsetek urazów notuje się w piłce nożnej oraz w baseballu. W przypadku sportów indywidualnych istotną rolę w tych statystykach odgrywają bieganie, jazda na rowerze oraz na rolkach czy łyżwach. Podstawą postępowania w łagodnych i umiarkowanych urazach jest schemat PRICE(M) zalecający ochronę, oszczędzanie, chłodzenie, kompresję oraz uniesienie (elewację) uszkodzonej okolic ciała. Należy go wdrożyć najpóźniej w okresie 24–48 godzin po urazie. PRICE(M) ma na celu zapewnienie optymalnych warunków do gojenia się i regeneracji uszkodzonych tkanek oraz zapobieganie wtórnym urazom. Rozszerzony schemat zakłada wdrożenie leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych w formie miejscowej i/lub ogólnoustrojowej. W przypadku nasilonych objawów lub braku poprawy w okresie 2–3 dni wskazana jest konsultacja lekarska.

„Ci, którzy myślą, że nie mają czasu na uprawianie sportu, prędzej czy później będą musieli znaleźć czas na chorobę” – powiedział przed laty brytyjski polityk i arystokrata Edward Stanley. Obecnie pozytywna rola regularnej aktywności fizycznej jest niepodważalna. Wykazano, że pozwala ona na zmniejszenie populacyjnej śmiertelności związanej z chorobami układu krążenia i śmiertelności ogólnej. Zgodnie z danymi niemal 200 tys. zgonów w ujęciu rocznym na podstawie danych populacyjnych ze Stanów Zjednoczonych ma związek z siedzącym trybem życia [1]. Współcześnie rola aktywności fizycznej jest coraz bardziej rozpowszechniania i doceniania przez coraz szersze grono ludzi. W ostatnich latach znacznie wzrósł odsetek populacji rekreacyjnie uprawiający różne sporty. W ujęciu ogólnym jest to pozytywne zjawisko. Niestety, część osób porywa się na sporty lub aktywność fizyczną o wysokim poziomie i wymaganiach bez odpowiedniego przygotowania i wyobraźni. Właśnie ta grupa ludzi ma największe szanse trafić do lekarzy z powodu kontuzji i urazów związanych z rekreacyjnym uprawieniem sportów – w wyniku niedostosowania własnej kondycji i możliwości do podjętej aktywności fizycznej. Ruch jest najlepszym lekarstwem, jednak powinien być odpowiednio wdrażany i poprzedzony przygotowaniem, szczególnie w populacji osób niezwiązanych zawodowo z aktywnością sportową. Większość kontuzji wynikających z rekreacyjnego uprawienia sportu jest skutkiem działania sił przekraczających możliwości kompensacyjne tkanek. Istotnym elementem podczas praktykowania każdej formy aktywności fizycznej jest odpowiednia rozgrzewka. 

Najczęstsze urazy w sportach rekreacyjnych

Do najczęstszych urazów związanych z rekreacyjnym urazem sportu zalicza się stłuczenia, skręcenia, uszkodzenia mięśni i ścięgien oraz złamania zmęczeniowe. Wśród objawów dominują wykładniki stanu zapalnego, takie jak: ból, zwiększenie ucieplenia okolicznych tkanek, zaczerwienienie, ograniczenie funkcji i ruchomości uszkodzonej okolicy i obrzęk. Wszystkie wspomniane objawy mają swoje fizjologiczne uzasadnienie i w pewien sposób inicjują procesy regeneracyjne, jednak jeśli będą bardzo nasilone, mogą znacznie utrudnić codzienne funkcjonowanie. Ból informuje o obecności uszkodzenia i wtórnie zabezpiecza przed pogłębieniem uszkodzeń urażonej okolicy. Zaczerwienienie i zwiększenie ucieplenia oznaczają zwiększenie przepływu krwi, wraz z którą napływają cząsteczki (cytokiny, chemokiny) o właściwościach regeneracyjnych. 
Na podstawie danych z rejestrów szpitalnych ze Stanów Zjednoczonych, najczęściej urazy związane ze sportem dotyczą populacji osób w wieku 5–24 lat (68%), niemal dwukrotnie częściej mężczyzn niż kobiet [2]. Do sportów i aktywności o wysokim odsetku urazów zalicza się: baseball, piłkę nożną, jazdę na rowerze, jazdę na łyżwach, deskorolce czy rolkach [2–4]. 
W populacji dziecięcej relatywnie wysokie ryzyko urazów dotyczy użytkowania trampolin [5]. Najczęściej obserwowane urazy to urazu powierzchowne (np. stłuczenia), skręcenia oraz złamania dotyczące kończyn górnych lub/i dolnych [2]. 
W aspekcie uszkodzeń ścięgien, największy odsetek w porównaniu do innych ścięgien w populacji osób rekreacyjnie uprawiających sport ma zerwanie ścięgna Achillesa (59%) [6]. Zgodnie z danymi większość uszkodzeń ścięgna Achillesa związana jest z aktywnością fizyczną, zarówno zawodową, jak i rekreacyjną [7]. Szczególnie wysoki odsetek notuje się w koszykówce, piłce nożnej, grze w tenisa, bieganiu, wspinaczce oraz rozciąganiu. W ostatnich latach obserwowany jest wzrost częstotliwości uszkodzeń ścięgna Achillesa, szczególnie w grupie pacjentów w wieku 40–59 lat [7]. Odzwierciedla to pośrednio trend zwiększania aktywności fizycznej i podejmowania aktywności w tej grupie wiekowej, często niestety bez uprzedniego właściwego przygotowania do danej aktywności. 
W aspekcie stawu biodrowego i urazów związanych z aktywnościami rekreacyjnymi najczęściej mogą wystąpić stłuczenia, naciągnięcia okolicy więzadeł i ścięgien stawu biodrowego, zapalenia kaleki krętarza większego czy zespół biodra trzaskającego [1]. Do wystąpienia takich stanów predysponują m.in. intensywne ćwiczenia rozciągowe. W populacji osób niezawodowo zajmujących się sportem urazy awulsyjne, złamania zmęczeniowe okolicy biodrowej i miednicy, zwichnięcia czy poważne skręcenia należą do rzadkości. 
W przypadku stawów kolanowych, rekreacyjna aktywność sportowa może relatywnie często prowadzić do przeciążeń objawiających się dolegliwościami bólowymi przedniego przedziału, naciągnięciem i przeciążeniem aparatu wyprostnego kolana. Do tego typu dolegliwości mogą prowadzić m.in. bieganie, wspinanie się, gra w tenisa. Stłuczenia kolana są również częstymi urazami, mogącymi pojawić się podczas wykonywania większości aktywności. W przypadku sportów kontaktowych, tj. piłka nożna, koszykówka, również w wydaniu rekreacyjnym, wzrasta ryzyko wystąpienia poważniejszych urazów więzadłowych, takich jak uszkodzenie więzadeł pobocznych lub krzyżowych stawu kolanowego [1]. Poważne i rozległe złamania w populacji osób rekreacyjnie uprawiających sport stanowią rzadkość. 
Stawy skokowe są obszarem szczególnie narażonym na urazy, zarówno w sporcie zawodowym, jak i amatorskim. Szacuje się, że 25% wszystkich urazów związanych ze sportem dotyczy stopy i stawu skokowego, z czego 45% to skręcenia stawu skokowego [1]. Szczególnie narażone grupy to biegacze, osoby jeżdżące na łyżwach czy rolkach. Złamania zmęczeniowe to wyjątkowa grupa złamań, których objawy mogą nie manifestować się ostro, jak w przypadku klasycznych złamań. Związane są z ciągłymi, powtarzalnymi przeciążeniami danej okolicy ciała. W związku z tym częstym miejscem lokalizacji takich złamań jest stopa, a aktywnością predysponującą długotrwałe wędrówki oraz bieganie. Najbardziej podatną okolicą jest druga oraz trzecia kość śródstopia [1]. 
Najczęściej występujące urazy kończyny górnej związane z aktywnością rekreacyjną to stłuczenia i skręcenia stawów ramiennych, łokciowych oraz promieniowo-nadgarstkowych. Predysponują do nich sporty kontaktowe – zapasy, baseball, ale także takie czynności rekreacyjne, jak jazda na rowerze, rolkach, hulajnogach. Zgodnie z danymi staw ramienny jest na trzecim miejscu w aspekcie ryzyka wystąpienia urazu sportowego, po stawie kolanowym i skokowym [1]. Ze względu na swoją budowę anatomiczną jest on wyjątkowo podatny na zwichnięcia. 
Dla większości urazów kończyny górnej powstałych w wyniku rekreacyjnej aktywności fizycznej podstawą postępowania jest wdrożenie schematu PRICE(M) opisanego w kolejnym akapicie. Niestety, nawet w przypadku aktywności rekreacyjnych może dojść do poważnych urazów kończyny górnej, takich jak zwichnięcia, złamania czy – w zakresie stawu ramiennego – uszkodzenia stożka rotatorów. Na szczęście jest to relatywnie mały odsetek w porównaniu do ogółu urazów. 

Schemat PRICE(M)

Schemat postępowania PRICE, zgodnie z opisem ze strony National Health Service Info, zaleca się wdrożyć najpóźniej w okresie 24–48 godzin od wystąpienia urazu [8]. Są to wytyczne postępowania w przypadku wystąpienia łagodnego lub umiarkowanego urazu. Akronim pochodzi od pierwszych liter etapów postępowania opisywanych w języku angielskim. 

P (protection) – ochrona
Pierwszy punkt odnosi się do ochrony części ciała, która uległa uszkodzeniu, głównie w celu niepogłębienia zakresu urazu. Ochrona taka polega na założeniu opaski elastycznej, stabilizatora czy szyny na uszkodzoną kończynę oraz jej odciążaniu i oszczędzaniu. Tak zwana cisza mechaniczna, której sprzyja unieruchomienie i kompresja tkanek, stwarza warunki do regeneracji uszkodzonych tkanek i zapobiega nadmiernemu rozszerzaniu się stanu zapalnego po okolicznych tkankach. 

R (rest) – odpoczynek
Druga litera akronimu ma związek z odciążaniem i oszczędzaniem uszkodzonej części ciała minimum przez okres 24–48 godzin od urazu. Jest to kluczowy czas, w którym zaczynają rozwijać się procesy usuwania uszkodzonych tkanek oraz regeneracji. Należy unikać aktywności powodujących nasilenie objawów, takich jak ból, obrzęk lub innego rodzaju dyskomfort. W ciągu dnia należy robić przerwy i odpoczywać. Dozwolona jest ruchomość uszkodzonej części ciała do progu bólowego. 

I (ice) – chłodzenie 
Ochładzanie uszkodzonego miejsca jest jednym z najważniejszych punktów postępowania okołourazowego. Fizjologicznie – chłodzenie powoduj...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy