Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki ortopedy , Otwarty dostęp

3 września 2019

NR 15 (Sierpień 2019)

Odpowiedzialność cywilna ortopedy – wybrane aspekty

432

Ortopedzi w związku z wykonywanym zawodem podlegają różnym rodzajom odpowiedzialności prawnej, w tym odpowiedzialności cywilnej. Odpowiedzialność cywilna to obowiązek przewidziany przez przepisy prawne ponoszenia konsekwencji za swoje czyny i naprawienia wyrządzonej szkody. Celem artykułu jest przedstawienie wybranych aspektów ponoszenia odpowiedzialności cywilnej przez ortopedów.

Lekarze w związku z wykonywanym zawodem podlegają różnym rodzajom odpowiedzialności prawnej, w tym odpowiedzialności cywilnej. Odpowiedzialność cywilna oznacza generalnie ujemne konsekwencje ponoszone przez podmioty prawa, w tym personel medyczny, w związku z zaistnieniem zdarzeń negatywnie ocenianych przez prawo. Odpowiedzialność cywilna to obowiązek przewidziany przez przepisy prawne ponoszenia konsekwencji za swoje czyny i naprawienia wyrządzonej szkody. Uregulowana jest przepisami Kodeksu cywilnego i jest to odpowiedzialność majątkowa dłużnika (np. lekarza). Podstawowe regulacje dotyczące odpowiedzialności cywilnej zawiera Kodeks cywilny w Księdze trzeciej: Zobowiązania, tytuł VI: Czyny niedozwolone (art. 415–449) oraz tytuł VII: Wykonanie zobowiązań i skutki ich niewykonania (art. 471–486). 

POLECAMY

Przesłanki odpowiedzialności cywilnej lekarza

Dla powstania odpowiedzialności cywilnej ortopedy, tak jak każdego lekarza, niezbędne jest zaistnienie łącznie trzech ustawowych przesłanek, do których należą:

  • zdarzenie wyrządzające szkodę, mające postać działania lub zaniechania, za które dłużnik (ortopeda) z mocy prawa jest odpowiedzialny (niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania lub czyn niedozwolony),
  • szkoda (mająca charakter majątkowy lub niemajątkowy),
  • związek przyczynowy między powyższym zdarzeniem a szkodą.

Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania to zdarzenie, w którym lekarz lub podmiot leczniczy nie dopełnił obowiązku świadczenia bądź też wypełnił go, ale nienależycie. Natomiast czyn niedozwolony zachodzi wówczas, gdy wyrządzający szkodę lekarz lub podmiot leczniczy naruszył nakaz lub zakaz obowiązujący niezależnie od istniejącej lub nieistniejącej między stronami umowy. W prawie cywilnym nie ma definicji winy, jednakże dominuje pogląd przyjmujący jej dwuelementową konstrukcję. Składa się ona z elementu obiektywnego i subiektywnego. Obiektywny element winy należy rozumieć jako każde zachowanie człowieka niezgodne z przepisami prawa lub zasadami współżycia społecznego. Subiektywny element winy należy rozumieć jako zachowanie człowieka, w związku z którym można postawić mu zarzut niewłaściwego działania, w wyniku którego powstała szkoda. Takie niewłaściwe zachowanie może przyjąć postać:

  • winy umyślnej, powstałej w wyniku bezpośredniego zamiaru popełnienia czynu lub w wyniku ewentualnego zamiaru popełnienia czynu,
  • winy nieumyślnej, rozumianej jako lekkomyślność i niedbalstwo, niezręczność w postępowaniu, nieuwaga.

Odpowiedzialność wynikająca z winy umyślnej lekarza występuje bardzo rzadko, natomiast znacznie częstsze są przypadki odpowiedzialności powstałej z tytułu winy nieumyślnej, która powstaje najczęściej w wyniku niezachowania należytej staranności w trakcie udzielania świadczeń zdrowotnych (np. brak należytego nadzoru nad stanem pacjenta). O zawinieniu lekarza może zdecydować nie tylko zarzucenie mu braku wystarczającej wiedzy i umiejętności praktycznych, odpowiadających aprobowanemu wzorcowi należytej staranności, ale także niezręczność i nieuwaga przeprowadzanego zabiegu, jeżeli – oceniając obiektywnie – nie powinny one wystąpić w konkretnych okolicznościach (wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 lutego 2013 r., I ACa 970/12).
W polskim prawie cywilnym nie występuje też definicja szkody. Zazwyczaj pod tym pojęciem rozumie się uszczerbek na interesach majątkowych danej jednostki materialnych i niematerialnych. Szkodą jest każdy uszczerbek w dobrach prawnie chronionych, co do którego istnieje obowiązek naprawienia. Dobrami prawnie chronionymi są w szczególności zdrowie i życie oraz mienie. Szkodą o charakterze majątkowym jest szkoda na osobie lub mieniu, natomiast szkodą o charakterze niemajątkowym doznana krzywda (czyli cierpienie fizyczne lub moralne). Uszczerbek o charakterze niematerialnym wiąże się zazwyczaj ze stratą materialną, kiedy to cierpienia fizyczne są wynikiem uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. 
Szkodą majątkową może być w szczególności:

  • uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia pacjenta (np. wskutek zakażenia pacjenta lub uszkodzenia mu tętnicy podczas zabiegu),
  • straty wynikłe z całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej, ze zwiększenia się potrzeb poszkodowanego lub zmniejszenia jego widoków powodzenia w przyszłości,
  • koszty leczenia i inne uzasadnione wydatki (np. na wózek inwalidzki, inne zaopatrzenie ortopedyczne, dojazdy taksówkami na zabiegi oraz do lekarza itp.).

Szkoda może być wyrządzona przez konkretnego lekarza lub w wyniku zaniedbań organizacyjnych podmiotu leczniczego. Ustalenie wartości szkody polega na porównaniu stanu, w jakim znajdowałby się pacjent, gdyby nie wadliwe postępowanie świadczeniodawcy 
(np. ortopedy), ze stanem, jaki powstał w wyniku jego postępowania. Każda szkoda, rozważana jako uszczerbek na majątku w granicach normalnych następstw działania lub zaniechania, które wywołało szkodę, może mieć postać szkody rzeczywistej lub utraconych korzyści, których osoba poszkodowana nie osiągnęła, a które mogła osiągnąć, gdyby nie wyrządzono jej szkody.
Stosownie do przepisów Kodeksu cywilnego zobowiązany do odszkodowania (np. ortopeda) ponosi odpowiedzialność jedynie za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. Normalnymi skutkami działania i zaniechania będą skutki, które zwykle w danych okolicznościach następują, np. pomiędzy użyciem niesterylnych narzędzi do zabiegu a infekcją istnieje związek przyczynowy. Natomiast ortopeda nie ponosi odpowiedzialności za następstwa swoich działań lub zaniechań, które mają charakter nadzwyczajny lub nieprzewidywalny. Lekarz nie odpowiada za nadzwyczajne, nie do przewidzenia komplikacje oraz za inne, niepozostające w normalnym związku przyczynowym z jego postępowaniem skutki. W sprawach „lekarskich” ustalenie w sposób pewny związku przyczynowego pomiędzy postępowaniem lekarza a powstałą szkodą jest najczęściej niemożliwe, gdyż w świetle wiedzy medycznej w większości wypadków można mówić tylko o prawdopodobieństwie wysokiego stopnia, a rzadko o pewności czy wyłączności przyczyny. Na powstanie szkody ma lub może mieć wpływ wiele czynników i należy tylko ustalić, w jakim stopniu prawdopodobieństwa wobec innych czynników powstaje zaniedbanie lekarza (wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 30 kwietnia 2015 r., I ACa 1752/14).

Przypadki odpowiedzialności

Jak wynika z orzecznictwa sądowego w sprawach dotyczących personelu medycznego (np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 14 lutego 2013 r., sygn. akt I ACa 970/12, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 r., sygn. akt V CSK 287/09), do obowiązków personelu medycznego należy podjęcie takiego sposobu postępowania (leczenia), które gwarantować powinno, przy zachowaniu aktualnego stanu wiedzy i zasad staranności, przewidywalny efekt w postaci wyleczenia, a przede wszystkim nienarażenie pacjentów na pogorszenie stanu zdrowia. Postępowanie odmienne określane jest jako błąd lekarski (błąd w sztuce medycznej).
W piśmiennictwie prawniczym istnieje rozróżnienie błędu diagnostycznego (rozpoznania) oraz błędu w leczeniu (terapeutycznego). Błąd diagnostyczny polega bądź na mylnym stwierdzeniu nieistniejącej choroby, częściej na nierozpoznaniu rzeczywistej choroby pacjenta. Błąd terapeutyczny zachodzi w przypadku niewłaściwej metody lub wadliwego sposobu leczenia. Błąd terapeutyczny może polegać także na przeprowadzeniu zabiegu pomimo istnienia w tym względzie przeciwwskazań lekarskich.
Jak podaje literatura, przez błąd lekarski rozumieć należy naruszenie obowiązujących lekarza reguł postępowania, oceniane w kontekście nauki i praktyki medycznej. Zawsze konieczne jest więc ustalenie przez sąd, czy lekarz zachował staranność, ocenianą pod kątem określonego wzorca, standardu postępowania, przy przyjęciu kryterium wysokiego poziomu przeciętnej staranności każdego lekarza jako jego staranności zawodowej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK 287/09). Miernikiem właściwego zachowania odpowiedzialnego lekarza jest kryterium należytej staranności. Od lekarzy wymaga się staranności wyższej niż przeciętna z uwagi na przedmiot ich zabiegów, którym jest człowiek i skutki, które często są nieodwracalne (wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 9 marca 2001 r., I ACa 124/01).
Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 537) lekarz ma obowiązek wykonywać zawód, zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością. Dla postępowania ortopedy w praktyce fundamentalna powinna być należyta staranność zawodowa. Jej niezachowanie skutkuje możliwością ponoszenia odpowiedzialności prawnej. Ponadto należy pamiętać, że ustawowym obowiązkiem lekarza jest postępowanie zgodnie z aktualną wiedzą medyczną. Za jeden z podlegających ocenie aspektów należytej staranności przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych należy uznać przykładowo profilaktykę konkretnych schorzeń. W przypadku pracy ortopedów bardzo ważna jest np. profilaktyka przeciwzakrzepowa u pacjentów (żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej – ŻChZZ). Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) i zator tętnicy płucnej (ZTP) stanowią poważne problemy zdrowotne, które mogą mieć istotne następstwa dla zdrowia pacjenta. Chory „chirurgiczny” to pacjent o zwiększonym prawdopodobieństwie rozwoju powikłań zakrzepowo-zatorowych. U pacjentów ortopedycznych należy stosować profilaktykę choroby zakrzepowo-zatorowej, bowiem urazy, operacje i unieruchomienie szczególnie jej sprzyjają. Na zwiększenie ryzyka rozwoju powikłań zakrzepowo-zatorowych u chorych chirurgicznych wpływają wiek, obecność choroby nowotworowej lub leczenia przeciwnowotworowego, przebyta zakrzepica żylna, żylaki, obecność trombofilii oraz otyłość. Ryzyko zakrzepicy zależy również od rodzaju i czasu trwania operacji, rodzaju znieczulenia, czasu trwania unieruchomienia, a także współistniejących innych czynników ryzyka, takich jak zapalne choroby jelit, ostre infekcje lub posocznica [1]. Szczegółowe zasady profilaktyki ŻChZZ w ortopedii i traumatologii narządu ruchu zostały opracowane przez polskie środowisko ortopedyczne z inicjatywy konsultanta krajowego ds. ortopedii i traumatologii narządu ruchu i prezesa Towarzystwa Ortopedycznego i Traumatologicznego oraz opublikowane w miesięczniku „Ortopedia, Traumatologia, Rehabilitacja” (2014; 16: 227–239). Ponadto w 2017 r. opracowano zalecenia „Konsensusu Polskiego”, które przedstawiają poglądy polskich specjalistów na profilaktykę, diagnostykę i leczenie ŻChZZ. Przygotowując „Konsensus Polski” 2017, opierano się na analizie danych z literatury oraz na treści międzynarodowych i krajowych wytycznych, szczególnie na zaleceniach American Collegeof Chest Physicians z 2016 r., a także na opinii polskich ekspertów. W praktyce ocenie sądu może podlegać m.in., czy pacjent ortopedyczny, który doznał zatoru, miał zleconą taką profilaktykę i czy w odpowiedniej dawce leku, a biegli w swych opiniach będą opierać się na aktualnych wytycznych profilaktyki opracowanych przez ekspertów (aktualna wiedza medyczna).
Dla wykonywania zawodu ortopedy znaczący jest m.in. wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi z 1 grudnia 2017 r. (sygn. akt I C 1831/15 ). W przedmiotowej sprawie pacjent (powód) pozwał szpital, w którym wykonano u niego zabieg osteotomii podkolanowej kości piszczelowej prawej. Powód następnie był reoperowany z powodu konieczności usunięcia jednej ze śrub stabilizujących, która penetrowała do dołu podkolanowego. Próba usunięcia śruby była nieudana. Po dwóch dniach stwierdzono u powoda niedrożność prawej tętnicy podkolanowej oraz niedrożność dalszych odgałęzień prawej tętnicy podkolanowej i został w trybie pilnym przewieziony do innego szpitala z rozpoznaniem ostrego niedokrwienia prawej kończyny dolnej, uszkodzenia prawej tętnicy i żyły podkolanowej w wyniku wykonanej osteotomii i porażenia prawego nerwu strzałkowego. W świetle zgodnych opinii biegłych lekarzy chirurga ortopedy oraz chirurga naczyniowego błędem lekarskim był brak kontroli ukrwienia po wykonanym zabiegu osteotomii, wskutek czego powodowi groziła amputacja prawej kończyny dolnej i tylko natychmiastowa interwencja lekarzy z innego szpitala zapobiegła temu tragicznemu skutkowi. W następstwie błędów lekarskich popełnionych przez personel medyczny pozwanego szpitala doszło u powoda do trwałego upośledzenia sprawności prawej kończyny dolnej z utrwalonym przykurczem w stawach kolanowym, skokowo-goleniowym oraz drobnych stawach palców. Sąd w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że w wyniku przeprowadzonego zabiegu osteotomii korekcyjnej doszło u powoda do uszkodzenia tętnicy podkolanowej, które w medycynie traktuje się jako powikłanie, które może wystąpić podczas zabiegu operacyjnego. Brak natomiast kontroli ukrwienia po wykonanym zabiegu uznać należy za błąd lekarski. Sąd w przedmiotowej sprawie zasądził na rzecz pacjenta kwotę 300 000 zł z ustawowymi odsetkami tytułem zadośćuczynienia, kwotę 20 667,32 zł z odsetkami ustawowymi tytułem odszkodowania, a także zwrot kosztów procesu.

Roszczenia pacjentów

Odpowiedzialność cywilna jest w zasadzie odpowiedzialnością nieograniczoną, co oznacza, że dłużnik (np. lekarz) odpowiada za dług względem wierzyciela całym swoim majątkiem – zarówno obecnym, jak i przyszłym. W sytuacji braku dobrowolnego świadczenia dłużnika wierzyciel może dochodzić swoich uprawnień przed sądem, a następnie na podstawie orzeczenia sądowego może prowadzić postępowanie egzekucyjne.
Prawo wyodrębnia dwa sposoby naprawienia szkody, tj.:

  • restytucję (przywrócenie stanu pierwotnego),
  • rekompensatę pieniężną.

Rekompensata pieniężna ma podstawowe zastosowania w ochronie zdrowia, jednakże wybór sposobu naprawienia szkody zależy od poszkodowanego, a tak naprawdę od rodzaju szkody i faktycznych możliwości jej naprawienia. W przypadku szkody majątkowej naprawienie szkody następuje przez zapłacenie odpowiedniej sumy pieniężnej czy też renty, natomiast gdy wykazana zostanie szkoda niemajątkowa, poszkodowany może żądać zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. 
Zgodnie z art. 444 Kodeksu Cywilnego, w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Na żądanie poszkodowanego zobowiązany do naprawienia szkody powinien wyłożyć z góry sumę potrzebną na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą, także sumę potrzebną na koszty przygotowania do innego zawodu. Jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty. Natomiast na podstawie art. 445 Kodeksu cywilnego w wypadkach wyżej wskazanych sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. 
Ponadto zgodnie z art. 446 Kodeksu cywilnego, jeżeli wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia nastąpiła śmierć poszkodowanego, zobowiązany do naprawienia szkody powinien zwrócić koszty leczenia i pogrzebu temu, kto je poniósł. Osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego. Sąd może ponadto przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego stosowne odszkodowanie, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji życiowej. Sąd może także przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Reasumując, wynagrodzenie za szkodę nie może przekroczyć stanu faktycznego strat, które zostały poniesione w wyniku działania lub zaniechania ortopedy.
Poszkodowany pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy może najpierw wystąpić z roszczeniem – zgłosić szkodę podmiotowi leczniczemu/praktyce zawodowej. Podmiot leczniczy (ubezpieczony) powinien powiadomić o roszczeniu ubezpieczyciela. Jeżeli roszczenie pacjenta zostanie uznane, to następuje wypłata świadczenia dla pacjenta. Odszkodowania dla pacjentów standardowo płacone są z ubezpieczenia OC, chyba że jego suma uległa wyczerpaniu lub zakład ubezpieczeń nie uznaje roszczenia (np. miało miejsce wykluczenie z ogólnych warunków umów), wtedy płaci z własnych środków podmiot leczniczy/osoba zobowiązana. Jeżeli natomiast strony nie dojdą do porozumienia, to pacjent ma prawo – i tak najczęściej jest w praktyce – do wystąpienia do sądu powszechnego (wydział cywilny) z pozwem o zapłatę określonej kwoty pieniężnej. 

Pismiennictwo

  1. //journals.viamedica.pl/acta_angiologica/article/view/51474/44479 z dnia 28.06.19.

Przypisy