Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki ortopedy

27 listopada 2020

NR 20 (Listopad 2020)

Epidemia koronawirusa SARS-CoV-2 w Polsce – wybrane aspekty prawne

87

Obecnie istotny wpływ na działalność leczniczą ma epidemia koronawirusa SARS-CoV-2. Choroby zakaźne i zakażenia podlegają regulacjom prawnym. Celem artykułu jest przybliżenie podstawowych pojęć i instytucji prawnych związanych z epidemią koronawirusa SARS-CoV-2 w Polsce.

Obecnie w Polsce i na świecie poważny problem epidemiologiczny oraz społeczny stanowi epidemia zakażeń koronawirusem SARS-CoV-2, powodującym chorobę zakaźną COVID-19 (od ang. Coronavirus Disease 2019). Epidemia wpływa na ograniczenia, a także na zmianę zasad udzielania świadczeń zdrowotnych.
Prawo od lat określa instrumenty zapobiegania i zwalczania chorób zakaźnych oraz zakażeń. W świetle prawa polskiego choroba zakaźna to choroba, która została wywołana przez biologiczny czynnik chorobotwórczy, natomiast zakażenie oznacza wniknięcie do organizmu i rozwój w nim biologicznego czynnika chorobotwórczego. Szczególnym rodzajem zakażenia jest zakażenie szpitalne jako zakażenie, które wystąpiło w związku z udzieleniem świadczeń zdrowotnych, w przypadku gdy choroba:

POLECAMY

  • nie pozostawała w momencie udzielania świadczeń zdrowotnych w okresie wylęgania albo
  • wystąpiła po udzieleniu świadczeń zdrowotnych, w okresie nie dłuższym niż najdłuższy okres jej wylęgania. 

W Polsce problematykę zapobiegania i zwalczania chorób zakaźnych u ludzi reguluje ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1845). Przepisy powyższej ustawy stosuje się do zakażeń i chorób zakaźnych, których wykaz jest określony w załączniku do ustawy, oraz do biologicznych czynników chorobotwórczych wywołujących te zakażenia i choroby. W powyższym wykazie nie było wymienionego zakażenia koronawirusem SARS-CoV-2. Ustawa stanowi jednakże, że w razie niebezpieczeństwa szerzenia się zakażenia lub choroby zakaźnej innych niż wymienione w powyższym wykazie Minister Zdrowia może ogłosić, w drodze rozporządzenia, zakażenie lub chorobę zakaźną oraz, o ile jest znany, wywołujący je biologiczny czynnik chorobotwórczy. 
Na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z 27 lutego 2020 r. w sprawie zakażenia koronawirusem SARS-CoV-2, od dnia 28 lutego 2020 r. zakażenie koronawirusem SARS-CoV-2 zostało objęte przepisami ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. Dlatego też zasady i instytucje prawne, uregulowane od lat w ustawie z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, mogą być w pełni stosowane w obecnej sytuacji do walki z zakażeniami koronawirusem. Ponadto w trakcie epidemii koronawirusa powyższa ustawa była już kilkakrotnie nowelizowana, a także wydano do niej nowe akty wykonawcze. W czasie epidemii zmiany regulacji prawnych są bardzo dynamiczne i należy na bieżąco je monitorować.
Celem artykułu jest przybliżenie podstawowych pojęć i instytucji prawnych związanych z epidemią koronawirusa SARS-CoV-2, a w szczególności mających znaczenie praktyczne w życiu zawodowym i prywatnym ortopedów (według stanu prawnego na dzień 25.10.2020). W artykule przedstawiono m.in. instytucje kwarantanny i izolacji, którym coraz częściej są poddawani zarówno pacjenci ortopedów, jak i sami ortopedzi i ich rodziny.
Jesienny duży wzrost zachorowań na COVID-19 wymusił modyfikację strategii walki z SARS-CoV-2. W każdym województwie powstał szpital koordynacyjny, który kieruje opieką nad pacjentami z koronawirusem. Przyznano większą swobodę lekarzom POZ w zakresie kierowania pacjentów na badania w kierunku COVID-19, m.in. otrzymali oni uprawnienie do samodzielnego kierowania pacjentów do izolacji domowej lub izolatorium. Ponadto od 24 października 2020 r. cała Polska znajduje się w obszarze czerwonym.

Stan epidemii

W związku z epidemią koronawirusa SARS-CoV-2 od 20 marca 2020 r. na terytorium RP wprowadzono, na podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii, obowiązujący do odwołania stan epidemii. Został on poprzedzony obowiązującym przez tydzień stanem zagrożenia epidemicznego.
Stan epidemii oznacza sytuację prawną wprowadzoną na danym obszarze w związku z wystąpieniem epidemii, w celu podjęcia określonych w ustawie działań przeciwepidemicznych i zapobiegawczych dla zminimalizowania jej skutków. W świetle prawa „epidemia” oznacza wystąpienie na danym obszarze zakażeń lub zachorowań na chorobę zakaźną w liczbie wyraźnie większej niż we wcześniejszym okresie, albo wystąpienie zakażeń lub chorób zakaźnych dotychczas niewystępujących. Stan epidemii to nie to samo, co stan nadzwyczajny przewidziany w Konstytucji RP. 
Stan epidemii na obszarze województwa lub jego części ogłasza i odwołuje wojewoda, w drodze rozporządzenia, na wniosek państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego. Jeżeli zagrożenie epidemiczne lub epidemia występują na obszarze więcej niż jednego województwa, stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii ogłasza i odwołuje, w drodze rozporządzenia, Minister Zdrowia, w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw administracji publicznej, na wniosek Głównego Inspektora Sanitarnego. Wprowadzenie stanu epidemii skutkuje różnymi ograniczeniami dla życia społecznego, a także istot-
nie wpływa na działalność leczniczą.
W przypadku wystąpienia stanu epidemii o charakterze i w rozmiarach przekraczających możliwości działania właściwych organów administracji rządowej i organów jednostek samorządu terytorialnego Rada Ministrów może określić, w drodze rozporządzenia, na podstawie danych przekazanych przez ministra zdrowia, ministra właściwego do spraw wewnętrznych, ministra właściwego do spraw administracji publicznej, Głównego Inspektora Sanitarnego oraz wojewodów:

  • zagrożony obszar wraz ze wskazaniem rodzaju strefy, na którym wystąpił stan epidemii lub stan zagrożenia epidemicznego,
  • rodzaj stosowanych rozwiązań.

W rezultacie wydawane są sukcesywnie kolejne rozporządzenia Rady Ministrów, określające ogólne ograniczenia oraz miasta i powiaty należące do strefy żółtej i czerwonej, jak i szczególne ograniczenia im przypisane. Obecnie w przedmiotowym zakresie obowiązuje rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 października 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz. U. z 2020 r., poz. 1758). Powyższe rozporządzenie ustala, że obszarem, na którym wystąpił stan epidemii wywołany zakażeniami wirusem SARS-CoV-2, jest terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ze wskazaniem następujących rodzajów obszarów, na których obowiązują dodatkowe ograniczenia, nakazy i zakazy w związku z wystąpieniem stanu epidemii:

  • obszar obejmujący powiaty, których wykaz jest określony w załączniku do rozporządzenia, zwany obszarem czerwonym;
  • obszar obejmujący powiaty nieobjęte wykazem, o którym mowa w pkt 1, zwany obszarem żółtym.

Według najnowszych przepisów (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 października 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii) od 24 października cała Polska stanowi obszar czerwony. W rezultacie w każdym powiecie obowiązują dokładnie takie same obostrzenia (m.in. w zakresie zdalnego nauczania, zasłaniania ust i nosa, przemieszczania się, funkcjonowania gastronomii, sklepów, imprez kulturalnych i zgromadzeń). 
Stan epidemii wpływa na zasady udzielania świadczeń opieki zdrowotnej. Przykładowo zlecenia na zaopatrzenie w wyroby medyczne i zlecenia naprawy mogą być wystawiane, do odwołania, za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności. W związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 października 2020 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii, od dnia 24 października 2020 r. ponownie obowiązuje czasowy zakaz prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego i rehabilitacji w ramach prewencji rentowej w uzdrowiskach. Pacjenci, którzy rozpoczęli leczenie uzdrowiskowe przed dniem 24 października 2020 r., kontynuują leczenie zgodnie z harmonogramem.

Kwarantanna i nadzór epidemiologiczny

Fundamentalną sprawą dla legalnego udzielania każdemu pacjentowi świadczeń zdrowotnych jest wyrażenie przez niego (lub jego przedstawiciela ustawowego) zgody na konkretne świadczenie zdrowotne. Jednakże prawo przewiduje w wyjątkowych sytuacjach udzielanie świadczeń zdrowotnych bez zgody pacjenta, a nawet wbrew jego woli (tzw. przymus medyczny). Przymus jest stosowany 
m.in. w związku z chorobami zakaźnymi. 
Formami szeroko rozumianego przymusu medycznego związanego z chorobami zakaźnymi, a mającymi obecnie istotne znaczenie praktyczne, są: kwarantanna, nadzór sanitarno-epidemiologiczny, hospitalizacja i izolacja. W czasie trwania epidemii zmieniły się przepisy dotyczące powyższych instytucji prawnych w aspekcie zakażeń koronawirusem/choroby COVID-19, a w szczególności wydano nowe rozporządzenia Ministra Zdrowia (najpierw z dnia 7 marca 2020 r., potem z dnia 6 kwietnia 2020 r.) Wprowadzono także instytucję izolatoriów.
W świetle prawa kwarantanna oznacza odosobnienie osoby zdrowej, która była narażona na zakażenie, w celu zapobieżenia szerzeniu się chorób szczególnie niebezpiecznych i wysoce zakaźnych. Kwarantanna ma charakter czasowy i cel zapobiegawczy. Związana jest ona z zakazem opuszczania miejsca odbywania kwarantanny. Dotyczy ona osób zdrowych, mających jednakże styczność z osobami zakażonymi. W jej trakcie może też się okazać, że osoba jej podlegająca zachorowała na COVID-19 i wtedy ulega zmianie zastosowany instrument ustawowy. Policja ma prawo kontroli osób przebywających na kwarantannie. Przepisy przewidują ponadto możliwość nałożenia kary finansowej do 30 tys. zł na te osoby, które kwarantanny nie przestrzegają. 
Zgodnie z ustawową zasadą generalną osoby, które były narażone na chorobę zakaźną lub pozostawały w styczności ze źródłem biologicznego czynnika chorobotwórczego, a nie wykazują objawów chorobowych, podlegają obowiązkowej kwarantannie, jeżeli tak postanowią organy inspekcji sanitarnej, przez okres nie dłuższy niż 21 dni, licząc od dnia następującego po ostatnim dniu odpowiednio: narażenia albo styczności. Obowiązkowa kwarantanna może być stosowana wobec tej samej osoby więcej niż raz, do czasu stwierdzenia braku zagrożenia dla zdrowia lub życia ludzkiego. Jednakże w stosunku do konkretnych zakażeń/
/chorób zakaźnych przepisy szczególne mogą wskazywać na konkretne długości czasu kwarantanny. W przypadku SARS-CoV-2 pierwotnie było to 14 dni, a obecnie po zmianie przepisów (od 2 września 2020 r.) jest to 10 dni. Zgodnie bowiem ze znowelizowanym rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 6 kwietnia 2020 r. w sprawie chorób zakaźnych powodujących powstanie obowiązku hospitalizacji, izolacji lub izolacji w warunkach domowych oraz obowiązku kwarantanny lub nadzoru epidemiologicznego okres obowiązkowej kwarantanny z powodu narażenia na zakażenie SARS-CoV-2 u osób, u których nie wystąpiły objawy choroby COVID-19, albo styczności ze źródłem zakażenia, ulega zakończeniu po 10 dniach, licząc od dnia następującego po ostatnim dniu odpowiednio: narażenia albo styczności. Państwowy powiatowy inspektor sanitarny, w uzasadnionych przypadkach, decyduje o skróceniu albo zwolnieniu z obowiązku odbycia kwarantanny.
Nadzór epidemiologiczny oznacza obserwację osoby zakażonej lub podejrzanej o zakażenie, bez ograniczenia jej swobody przemieszczania się, wykonywania badań sanitarno-epidemiologicznych u tej osoby w celu wykrycia biologicznych czynników chorobotwórczych lub potwierdzenia rozpoznania choroby zakaźnej. Nadzór ten obejmuje zebranie, analizę i interpretację informacji o okolicznościach i skutkach zakażenia (nadzór indywidualny), jak i stałe, systematyczne gromadzenie, analizę oraz interpretację informacji o zachorowaniach lub innych procesach zachodzących w sferze zdrowia publicznego, wykorzystywane w celu zapobiegania i zwalczania zakażeń lub chorób zakaźnych (nadzór ogólny). 
Dla nadzoru epidemiologicznego w praktyce istotne znaczenie mają badania sanitarno-epidemiologiczne. Badanie sanitarno-epidemiologiczne to zgodnie z definicją ustawową badanie, w którego skład wchodzą: badania lekarskie, badania laboratoryjne oraz dodatkowe badania i konsultacje specjalistyczne, wykonywane w ramach nadzoru epidemiologicznego w celu wykrycia biologicznych czynników chorobotwórczych lub potwierdzenia rozpoznania choroby zakaźnej. 
Zgodnie z ustawową zasadą generalną osoby, które były narażone na chorobę zakaźną lub pozostawały w styczności ze źródłem biologicznego czynnika chorobotwórczego, a nie wykazują objawów chorobowych, podlegają nadzorowi epidemiologicznemu, jeżeli tak postanowią organy inspekcji sanitarnej, przez okres nie dłuższy niż 21 dni, licząc od dnia następującego po ostatnim dniu odpowiednio narażenia albo styczności.
Obowiązkowa kwarantanna lub nadzór epidemiologiczny mogą być stosowane wobec tej samej osoby więcej niż raz, do czasu stwierdzenia braku zagrożenia dla zdrowia lub życia ludzkiego.

Hospitalizacja i izolacja

W celu zapobiegania szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych, w tym COVID-19, osoby chore na chorobę zakaźną albo osoby podejrzane o zachorowanie na chorobę zakaźną mogą podlegać obowiązkowej hospitalizacji, izolacji lub izolacji w warunkach domowych.
Hospitalizacja oznacza ogólnie przyjęcie do szpitala w celu leczenia (diagnostyki). Zasadą jest, że przyjęcie do szpitala wymaga świadomej i dobrowolnej zgody pacjenta (lub jego przedstawiciela ustawowego). Przymusowa hospitalizacja, czyli przyjęcie i pozostawienie pacjenta w szpitalu w celu leczenia wbrew jego woli, stanowi wyjątek od powyższej zasady i dotyczy m.in. określonych prawem chorób zakaźnych/zakażeń.
Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 kwietnia 2020 r. w sprawie chorób zakaźnych powodujących powstanie obowiązku hospitalizacji, izolacji lub izolacji w warunkach domowych oraz obowiązku kwarantanny lub nadzoru epidemiologicznego (Dz. U. z 2020 r., poz. 607) określa choroby zakaźne powodujące powstanie obowiązku hospitalizacji. Zgodnie z powyższym rozporządzeniem
obowiązkowej hospitalizacji podlegają m.in. osoby, u których stwierdzono zakażenie wirusem SARS-CoV-2 lub zachorowanie na chorobę wywołaną wirusem SARS-CoV-2 (COVID-19), lub podejrzenie zakażenia lub zachorowania, jeżeli nie zostały przez lekarza lub felczera skierowane do leczenia lub diagnostyki laboratoryjnej w kierunku wirusa SARS-CoV-2 w ramach obowiązkowej izolacji lub izolacji w warunkach domowych.
W świetle prawa izolacja polega na odosobnieniu osoby lub grupy osób chorych na chorobę zakaźną albo osoby lub grupy osób podejrzanych o chorobę zakaźną, w celu uniemożliwienia przeniesienia biologicznego czynnika chorobotwórczego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 4 wydania czasopisma "Praktyczna Ortopedia i Traumatologia"
  • Nielimitowany dostęp do całego archiwum czasopisma
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy